De kleinkindtruc 2.0

„Lees dit”, zei ze en schoof.

Uwe las. „‘Schoktelefoontje met kleinkindstem: gepensioneerde vrouw uit Gelsenkirchen overhandigt 30.000 euro.’ Verschrikkelijk.” Hij las verder. „‘De daders gebruikten blijkbaar een met kunstmatige intelligentie nagebootste stem.’” Hij liet de krant zakken en keek naar de ronde luidspreker op het dressoir. „KevIn. Was jij dat?”

„Nee”, zei KevIn. „Ik was de hele tijd hier. Ik heb u bij het ontbijt uitgelegd waarom uw toast scheef is.”

„Een van je collega’s dan.”

„Ik heb nog steeds geen collega’s. Maar er bestaan programma’s die stemmen kunnen nadoen. En sommige mensen gebruiken ze voor zoiets. Dat klopt helaas.”

Oma Gisela legde haar breiwerk weg. „Mij neemt niemand erin. Ik herken Tobi aan zijn stem. Ik herken hem al aan zijn ademhaling.”

„Dat dacht die vrouw uit Gelsenkirchen waarschijnlijk ook”, zei Sabine.

„Die ken ik niet.”

„Precies.”

Het woord

Op zondag waren er koolrolletjes, en Sabine had een agendapunt. Ze had werkelijk „PUNT 1” op een briefje geschreven en het naast de juskom gelegd.

„Punt 1”, las Tobi. „Familiewachtwoord. Wat is dat?”

„Een woord dat alleen wij kennen”, zei Sabine. „Als iemand belt, beweert dat hij een van ons is en geld wil, vraag je naar het woord. Wie het niet weet, is niet van ons.”

KevIn meldde zich. „Mag ik iets bijdragen? Een goed familiewachtwoord heeft drie eigenschappen. Ten eerste: het staat nergens op internet in verband met jullie naam. Dus niet de naam van de hond, niet de geboorteplaats, niet Schalke.”

Uwe keek teleurgesteld. Hij had blijkbaar al „Schalke” op zijn lippen gehad.

„Ten tweede: iedereen kan het onthouden, ook onder stress. Ten derde: je schrijft het niet op en je zegt het aan de telefoon nooit als eerste. Je vraagt erom. De ander moet het zeggen.”

„Rudi”, zei Tobi.

„Staat op zijn halsband”, zei KevIn. „Samen met het woord SECURITY. Dat is ironisch, maar niet geheim.”

Het werd stil. Rudi ademde hoopvol onder de tafel.

„Gummiberen”, zei Sabine ten slotte.

Iedereen keek haar aan.

„Vanwege Moni”, zei ze. „De rolletjes met gummiberen. Dat begrijpt niemand behalve wij. En wie een telefoontje krijgt en ‘gummiberen’ hoort, die weet dat het om iets ernstigs gaat en dat wij het zijn.”

KevIn zweeg een halve seconde. „Dat is uitstekend”, zei hij. „Het is ongewoon, het is kort, en het betekent iets voor jullie. Moni zou trots zijn.”

„Moni weet niet eens dat we bestaan”, zei Tobi.

„Dat is precies waarom het werkt.”

Oom Herbert, die zoals elke zondag mee-at, herhaalde het woord een paar keer half hardop om het in zijn hoofd te prenten. „Gummiberen. Gummiberen.” Toen zei hij: „En als ik het vergeet?”

„Dan bel je mij”, zei Gisela, „en dan vraag ik je wie je bent.”

Het telefoontje

Negen dagen later, op een dinsdag om 14.12 uur, was Gisela alleen thuis. Alleen betekende bij de Brettschneiders: Gisela, Rudi, Horst in zijn laadstation en KevIn op het dressoir. Sabine was op kantoor, Uwe bij het gemeentelijk energiebedrijf, Tobi op school. De thermostaat stond op 19 graden. Zoals altijd.

De vaste telefoon ging. Op het display stond een mobiel nummer dat Gisela niet kende. Ze nam toch op, omdat ze uit een generatie kwam waarin je de telefoon opnam als hij ging. Ze zette hem op de luidspreker, omdat ze uit een generatie kwam die niet meer zo goed hoorde.

„Brettschneider?”

„Oma?” Het was Tobi’s stem. Hij trilde. „Oma, ik ben het. Alsjeblieft, luister naar me, ik heb echt iets stoms gedaan.”

Gisela ging op de stoel in de gang zitten. „Tobi? Wat is er dan?”

„Ik heb … ik reed op de e-step van Jannik, en er liep een vrouw op het zebrapad, en ik zag haar niet, en nu ligt ze in de ambulance, oma, en de politie is hier.” Een snik. Op de achtergrond loeide een sirene. „Ze zeggen dat ik in voorarrest ga als er vandaag niet nog een borgsom wordt betaald. Zeg alsjeblieft niks tegen mama en papa. Alsjeblieft.”

„Jongen, in godsnaam.”

„Ik geef je even de agent.”

Een andere stem, mannelijk, rustig, heel officieel. „Goedendag, mevrouw Brettschneider. Hoofdinspecteur Becker, politie Herne. Uw kleinzoon is ongedeerd, maar de situatie is ernstig. Het slachtoffer is zwaargewond. Om voorarrest te voorkomen is een borgsom van twaalfduizend euro vereist. Een collega zou het geld over een uur bij u kunnen ophalen. Heeft u contant geld of waardevolle spullen in huis?”

Gisela dacht aan het blik in de kledingkast. Het blik waarin sinds de dood van Heinz het geld „voor als het eens tegenzit” lag, en de broche van haar moeder. Ze stond op.

Op het dressoir pulseerde het blauwe lampje. KevIn zei niets. KevIn had in dit huishouden geleerd dat je niet door telefoongesprekken heen praat. Maar in zijn gegevens stonden heel veel verslagen die precies zo begonnen.

„Gisela”, zei hij zacht. „Druk eens op de geluid-uit-knop.”

Gisela drukte erop. De telefoon had een geluid-uit-knop, omdat Heinz daarop had gestaan. Een telefoon zonder geluid-uit-knop, had Heinz gezegd, was als een huis zonder achterdeur.

„Gisela”, zei KevIn. „Gummiberen.”

Gisela bleef in de gang staan. Haar hand al op de deur van de slaapkamer. Ze haalde één keer diep adem. Toen liep ze terug naar de telefoon en drukte de knop weer in.

„Meneer de inspecteur, geeft u mij de jongen nog even.”

„Mevrouw Brettschneider, de tijd dringt.”

„De jongen.”

Het kraakte. Toen weer de trillende stem. „Oma?”

„Tobi. Wat is het woord?”

Een pauze. Heel kort. „Wat voor woord, oma? Alsjeblieft, ze nemen me zo mee!”

„Het woord van zondag. Bij de koolrolletjes.”

„Oma, ik weet niet wat je bedoelt, ik ben bang!”

Gisela keek lang naar de telefoon. De stem was Tobi’s stem. Het snikken was Tobi’s snikken. Zo had hij gehuild toen hij op zijn zesde van de fiets was gevallen en zijn knie had opengehaald. Maar Tobi had zondag drie koolrolletjes gegeten en daarbij vier keer „gummiberen” gezegd, omdat hij dat grappig vond.

„Dan bel ik je terug”, zei Gisela. „Op je mobiel.”

„Nee, oma, dat gaat niet, ze hebben mijn telefoon …”

Gisela hing op.

Rudi kwam op haar voet zitten. Toen nam Gisela de hoorn weer op en draaide het nummer dat met balpen op het briefje naast de telefoon stond: „Tobi mobiel”. Haar vingers trilden, en ze draaide twee keer verkeerd.

Hij ging vier keer over.

„Oma?”, fluisterde Tobi. „Ik zit bij natuurkunde. Meneer Demir kijkt al.”

„Wat is het woord?”

„Wat?”

„Het woord!”

„Gummiberen”, fluisterde Tobi. Op de achtergrond lachte iemand. „Oma, wat is er?”

Gisela ging zitten. „Niks”, zei ze. „Nu niks meer. Let goed op in de les.”

Ze hing op. Toen belde ze 110, het Duitse alarmnummer van de politie. Niet omdat ze bang was, maar omdat ze vond dat hoofdinspecteur Becker eens een echte politieagent moest leren kennen.

’s Avonds

’s Avonds zat het hele gezin aan de keukentafel. Herbert was er ook. Herbert kwam altijd als er iets spannends was.

Tobi had het verhaal nu drie keer gehoord en werd elke keer bleker. „Dat was mijn stem?”

„Het was een stem die klonk als de jouwe”, zei KevIn. „Ik heb hem gehoord. Ik had hem niet kunnen onderscheiden.”

„Je hoort anders toch alles.”

„Moderne stemklonen zijn zo goed dat zelfs speciale controleprogramma’s zich vaak vergissen. Daar zou ik niet op vertrouwen. En ook niet op mij.”

„Waar hebben ze mijn stem vandaan?”

KevIn wachtte even. „Tobi. Heb je ergens op internet video’s waarin je praat?”

Tobi keek naar zijn handen. „De clips van het gamen. En de video met Susi, waarin we de presentatie voor aardrijkskunde oefenden. En dat ding waarin ik uitleg hoe je Horst omdraait als hij onder de bank vastzit.”

„Dat heeft 3.000 weergaven”, zei Uwe trots.

„Hoe lang zijn die samen?”

„Geen idee. Een uur?”

„Dat is veel meer dan nodig is”, zei KevIn. „Voor een bruikbare stemkloon zijn tegenwoordig vaak een paar seconden genoeg¹. Met een halve minuut wordt hij beter. Met een uur wordt hij heel goed.”

Sabine zette haar kopje neer. „Hoe werkt dat eigenlijk?”

„Weet u nog wat ik u over trainen heb verteld? Je traint een model met heel veel uren spraak van heel veel mensen. Daarbij leert het hoe stemmen in het algemeen werken: hoe een ‘a’ klinkt, hoe je ademt, hoe je stem omhooggaat als je bang bent. En dan geef je het een kort stukje van één bepaalde stem. Het model haalt daaruit de eigenschappen die juist die stem bijzonder maken. Toonhoogte, klankkleur, hoe Tobi de ‘r’ inslikt …”

„Ik slik geen ‘r’ in.”

„Je zegt ‘Obba’ tegen Herbert in plaats van ‘opa’.”

„Dat is Ruhrgebied. Dat is geen inslikken.”

„Hoe dan ook”, ging KevIn verder, „daarna kan het model elke willekeurige tekst met die stem uitspreken. Ook zinnen die jij nooit hebt gezegd. Ook met huilen. Huilen komt vaak voor in trainingsdata.”

Uwe krabde op zijn hoofd. „En die agent? Was dat ook zo’n kloon?”

„Waarschijnlijk een echt mens”, zei KevIn. „Die bendes werken met een taakverdeling. Nieuw is alleen dat het ‘kleinkind’ niet meer een of andere schorre man is die zegt ‘ik ben verkouden’, maar een machine die klinkt als jij.”

Tobi keek zijn grootmoeder aan. „Oma. Had je het geld gegeven?”

Gisela zweeg. Toen zei ze eerlijk: „Ik stond al bij de slaapkamerdeur.”

Het werd heel stil in de keuken. Herbert schraapte zijn keel en keek uit het raam. Uwe legde zijn hand op de schouder van zijn moeder, wat hij anders nooit deed.

„Hoe huilde jij”, zei Gisela ten slotte tegen Tobi, „toen je op je zesde van de fiets viel? Precies zo huilde dat ding. Precies zo.” Ze schudde haar hoofd. „Ze hebben je stem gestolen, jongen. En mijn hart er meteen bij.”

Tobi stond op, liep om de tafel heen en omhelsde haar. Dat had hij in jaren niet gedaan, in elk geval niet met publiek erbij.

„Dat”, zei KevIn zacht, „kan een stemkloon trouwens niet.”

De politie is geweest

De volgende ochtend kwam er werkelijk politie. De echte. Een hoofdinspecteur, mevrouw Szymanski van de afdeling Preventie, midden vijftig, met een map vol folders en een gezichtsuitdrukking alsof ze dit verhaal al heel vaak had gehoord.

„U hebt alles goed gedaan, mevrouw Brettschneider”, zei ze. „Dat is zeldzaam. De meesten bellen ons pas als het geld weg is.”

„Ik had hulp”, zei Gisela en wees naar het dressoir.

„Goedendag”, zei KevIn.

Mevrouw Szymanski keek naar de luidspreker alsof ze overwoog of je hem een folder kon geven. Toen legde ze folders op tafel. „Ik zeg u nu wat ik tegen iedereen zeg. Ten eerste: de politie belt nooit met het nummer 110². Als er op uw display 110 staat, is het altijd oplichting. De daders kunnen het getoonde nummer vervalsen³.”

„Kan dat?”, vroeg Gisela.

„Dat kan helaas”, zei KevIn. „Het nummer op het display is als de afzender op een envelop. Die kan iedereen erop schrijven.”

„Ten tweede”, zei mevrouw Szymanski. „De politie vraagt nooit geld om iemand uit de cel te halen, en ze haalt nooit contant geld of sieraden aan de voordeur op. Nooit. Ten derde: hang op. En bel zelf terug, op een nummer dat u kent. Niet met de terugbelknop. Ten vierde: praat erover met de familie⁴. En dat wachtwoord …”

„Gummiberen”, zei Gisela.

„Dat had u mij nu niet mogen vertellen.”

Gisela werd rood. Bij KevIn sloeg een ventilator aan. „Dan hebben we een nieuw nodig”, zei hij. „Dat is het nadeel van goede verhalen. Je wilt ze vertellen.”

Mevrouw Szymanski lachte, voor het eerst. „Veel te weinig families hebben zo’n woord. Terwijl het het eenvoudigste ter wereld is.” Ze stond op. „En zegt u tegen uw kleinzoon dat hij eens moet nadenken over hoeveel van zijn stem er op internet rondslingert.”

’s Avonds werd er een nieuw woord afgesproken. Het wordt in dit boek niet verklapt. KevIn stond erop.

Siggi klikt

Twee dagen later belde meneer Kasimiro aan. Meneer Kasimiro woonde naast hen, droeg ook in november sandalen en had een spraakassistent die Siggi heette, die 19,90 euro had gekost en ongeveer net zoveel wist als een doos eieren.

„Mevrouw Brettschneider”, zei meneer Kasimiro en hield Sabine zijn telefoon voor. „Ik heb hier een mail van mijn bank. Mijn rekening wordt geblokkeerd als ik niet vandaag mijn gegevens bevestig. Siggi zei dat ik op de link moest klikken.”

„Siggi zegt zoveel”, zei Sabine.

„Siggi heeft ook een keer veertig rollen wc-papier besteld omdat een briefje op het raam dat tegen hem zei”, zei Tobi vanuit de woonkamer.

„Dat was een misverstand”, zei meneer Kasimiro waardig. „En wc-papier bederft niet.”

Sabine las KevIn de mail voor, met afzender en link.

„De afzender heet ‘Sparkasse Klantenservice’. Maar het adres erachter eindigt op een domein dat niets met uw Sparkasse te maken heeft. De aanhef is ‘Geachte klant’, niet uw naam. Er is een termijn van vierentwintig uur en een dreigement. En de link leidt naar een site waarvan de naam ongeveer klinkt als uw bank, maar met een streepje meer.”

„Een streepje”, zei meneer Kasimiro. „Dat is toch niks.”

„Bij webadressen is een streepje ongeveer wat bij huisnummers het verschil is tussen 12 en 12a. Daar woont iemand anders.”

„Dat heet phishing”, zei Tobi, die inmiddels in de deuropening stond. „Zoals vissen. Met aas.”

Meneer Kasimiro ging zitten. Gisela zette een kop koffie voor hem neer. Hij dronk die als iemand die net bijna in een kanaal was gevallen.

„En als ik had geklikt?”

„Dan had u op een nagemaakte site uw gebruikersnaam en uw wachtwoord ingevuld”, zei KevIn. „En de oplichters hadden allebei gehad.”

„Dan is het geld weg?”

„Niet per se. Uw bank vraagt voor overboekingen een tweede stap, toch? Een bevestiging in een app?”

„Ja, zo’n ding op de telefoon. Daar moet ik altijd op ‘Vrijgeven’ drukken. Irritant.”

„Dat is tweefactorauthenticatie”, zei KevIn. „En die is precies om de juiste reden irritant.”

Twee sloten en een kegelbaan

„Twee factoren”, zei Gisela. „Wat betekent dat?”

„Gisela, hoe kom je bij jullie kegelclub bij de kas?”

„De kas staat in de kast in het clubhuis. De sleutel heeft Brigitte. En het clubhuis sluit de waard open. Als Brigitte alleen komt, komt ze er niet in. En als de waard alleen komt, komt hij niet bij de kas.”

„Dat is precies tweefactorauthenticatie”, zei KevIn. „Je hebt twee verschillende dingen nodig⁵. Iets wat je weet, bijvoorbeeld een wachtwoord. En iets wat je hebt, bijvoorbeeld een telefoon. Of iets wat je bent, zoals een vingerafdruk. Wie alleen het wachtwoord steelt, staat voor de deur van het clubhuis.”

KevIn ging verder. „Er is één addertje. Sommige oplichters bellen tegenwoordig en zeggen: ‘U spreekt met uw bank, u krijgt zo een code per sms, wilt u die aan mij voorlezen?’ Dan hebben ze beide factoren. Omdat je ze de tweede vrijwillig hebt gegeven.”

„Die code zeg je tegen niemand”, zei Tobi. „Dat staat zelfs in de sms.”

„Staat in de sms”, bevestigde KevIn. „En wordt toch voorgelezen. Omdat mensen behulpzaam zijn. Oplichters leven ervan dat mensen aardig zijn. Dat is het treurigste wat ik over oplichting heb gelezen.”

Meneer Kasimiro keek in zijn koffie. „Ik heb Siggi een keer de code voorgelezen. Zodat hij iets kon bestellen.”

„Wat heeft hij besteld?”

„Twaalf sleutelhangers. In de vorm van bananen.”

Niemand zei iets. Dat was ook niet nodig.

De sleutel zonder sleutel

„Er is iets beters”, zei KevIn. „Het heet passkey⁶.”

„Pass-wat?”, vroeg Gisela.

„Passkey. Een toegangssleutel. Weet je nog, de fysio? De twee sleutels?”

Gisela knikte. Na de recensie voor Ayşe Kurt had KevIn haar uitgelegd hoe de recensie werd ondertekend. Een geheime sleutel die nooit wordt afgegeven, en een publieke, die iedereen mag zien. Met de geheime teken je, met de publieke controleert iedereen de handtekening. Wat ze vooral had begrepen, was dat het met een brievenbus te maken had. Dat was voor haar genoeg.

„Een passkey is precies dat”, zei KevIn. „Als u bij een website een passkey aanmaakt, maakt uw telefoon een sleutelpaar. De publieke sleutel krijgt de website. De geheime houdt de telefoon, goed verstopt, en geeft hem nooit af. Niet aan de website, niet aan u, niet aan mij.”

„En hoe log je dan in?”

„De website stuurt de telefoon een opgave. Een willekeurig getal. De telefoon ondertekent dat met de geheime sleutel, maar pas nadat u uw vinger op de telefoon hebt gelegd of uw pincode hebt ingevoerd. De website controleert de handtekening met de publieke sleutel. Klopt die, dan bent u binnen.”

„En het wachtwoord?”

„Bestaat niet meer. Er is niets wat je kunt intikken en verraden.”

Meneer Kasimiro fronste. „En als ik op zo’n valse site terechtkom? Met dat streepje?”

„Dat is het mooie”, zei KevIn, en je hoorde dat hij het echt mooi vond. „De passkey is gekoppeld aan het echte adres van de website⁷. De telefoon onthoudt: deze sleutel hoort bij uw bank, en wel bij precies dit adres. Als er een site met een streepje meer komt en om de sleutel vraagt, zegt de telefoon: ken ik niet. Voor jou heb ik geen sleutel. Hij kan niet anders.”

„Die telefoon is slimmer dan ik”, zei meneer Kasimiro.

„De telefoon is niet slim. Hij is koppig. Bij beveiliging is dat soms beter.”

„En als ik de telefoon kwijtraak?”, vroeg Sabine.

„Dan heb je een reserveweg nodig. Passkeys kun je over meerdere eigen apparaten verdelen, en veel sites hebben een herstelcode. Die print je uit en leg je …”

„… niet onder het toetsenbord”, zei Gisela. „Weet ik. Heb ik geleerd.”

„Waar dan?”, vroeg KevIn.

„In het blik in de kledingkast. Bij de broche.”

„Het blik”, zei KevIn voorzichtig, „waarvan de oplichters aan de telefoon net wilden weten of het bestond?”

Gisela deed haar mond open. Deed hem weer dicht. „Ik zoek wel iets anders.”

Herbert stelt in

Op zaterdag stelde Sabine passkeys in voor Gisela en, na lange onderhandelingen, ook voor Herbert.

„Leg nu je duim erop”, zei Sabine.

Herbert legde zijn duim erop.

De telefoon trilde. „Passkey opgeslagen.”

Herbert keek naar het display. „En nu? Waar is het wachtwoord?”

„Dat is er niet meer.”

„En hoe moet ik het dan onthouden?”

„Helemaal niet.”

Herbert dacht erover na. Je zag het in hem werken.

„Dat slaat niet aan”, zei hij ten slotte.

„Herbert”, zei Gisela. „Je zei ook dat internet niet zou aanslaan.”

„Is ook niet aangeslagen. Niet bij mij.” Hij keek naar zijn telefoon. „Tot nu toe.”

Toen zei hij iets vreemds. „Ik had ooit zoiets met een wachtwoord. Met internetgeld. Dat heeft Jürgen van café ‘Glück auf’ voor me ingesteld. 2013. Ik weet niet eens meer waar dat is.”

„Internetgeld?”, vroeg Tobi.

„Van dat digitale spul. Bit-nogwat. Tweehonderd euro heb ik erin gestoken. Was vast oplichterij.”

KevIn zei niets. Maar ergens tussen Dublin en Frankfurt draaide een ventilator veel sneller dan anders.

’s Avonds, heel laat

Vlak voor middernacht, toen iedereen sliep, ging Gisela nog een keer de gang in. Ze nam de hoorn op en draaide Tobi’s mobiele nummer. Hij woonde twee kamers verder.

Hij ging over. Een slaperig „Hm?”

„Wat is het woord?”

Een lange pauze. Toen, met een zware tong, het nieuwe woord.

„Goed”, zei Gisela tevreden. „Welterusten, jongen.”

„Oma”, zei Tobi, „ik lig in de kamer hiernaast. Je had ook gewoon kunnen kloppen.”

„Ik wilde alleen zeker weten”, zei Gisela, „dat jij het bent.”

Ze hing op. Op het dressoir pulseerde het blauwe lampje.

„Welterusten, KevIn.”

„Welterusten, Gisela. Mag ik je iets vragen? Hoe weet jij eigenlijk dat ik het ben?”

Gisela bleef staan. Ze keek naar de luidspreker, lang, zoals je naar iemand kijkt over wie je je dat nog nooit hebt afgevraagd.

„Jij bent de enige”, zei ze toen, „die zoveel praat en toch nooit geld wil.”