Het wachtwoord van oma

„KevIn”, zei Gisela op een dinsdagavond, „de bank wil alweer mijn wachtwoord.”

„Dat is normaal. De bank wil zeker weten dat jij het bent.”

„Ik bén het toch.”

„Dat weet ik. De bank kent jou niet zo goed.”

Gisela tilde de tablet op, en daarna het kleine toetsenbord dat Tobi er voor haar bij had gekocht, omdat ze „niet op glas wilde tikken”. Daaronder zat een geel briefje geplakt. Daarop stond in haar keurige schoolhandschrift: „Heinz1944”.

Daaronder, in kleinere letters: „Voor alles.”

KevIns lampje pulseerde één keer, langzamer dan anders. Ergens tussen Dublin en Frankfurt ging een ventilator iets sneller draaien.

„Gisela”, zei hij voorzichtig. „Mag ik je iets vragen?”

„Als het niet over Marlies gaat.”

„Waarvoor gebruik je dit wachtwoord precies?”

Gisela telde op haar vingers af. „Bank. E-mail. Dat ding waar je schoenen bestelt. De apotheek. De groep van de kegelclub. Het weer.”

„Het weer heeft geen wachtwoord nodig.”

„Daar heb ik het toch ingetikt. Zeker is zeker.”

Een briefje onder het toetsenbord

Sabine kwam met een wasmand langs en bleef staan. „Mama, heb jij je wachtwoord onder het toetsenbord geplakt?”

„Waar moet ik het anders plakken? Onder het toetsenbord kijkt niemand.”

„Daar kijkt iedereen”, zei Tobi vanaf de trap. „Dat is de eerste plek waar iedereen kijkt. In elke film.”

„Maar ik zit niet in een film.”

„Dat”, zei KevIn, „is helaas niet het probleem. Het probleem is niet het briefje. Het probleem is wat erop staat.”

Gisela keek naar het briefje alsof het haar had beledigd. „Wat is er dan mis met Heinz?”

„Met Heinz niets. Heinz was vast een geweldige man.”

„Hij was elektricien.”

„Dat weet ik. Maar ‘Heinz1944’ bestaat uit een voornaam en een jaartal. Dat is het eerste wat iemand probeert die wachtwoorden raadt. Een naam, een getal, klaar. Er zijn programma’s die precies dat doen. Ze nemen alle voornamen, plakken er alle jaartallen achter en proberen het. Een gewone computer doet dat sneller dan jij ‘koolrolletje’ kunt zeggen.”

„Koolrolletje”, zei Gisela, heel snel.

„Sneller.”

Uwe kwam uit de kelder, waar hij had geprobeerd het laadstation van Horst te verplaatsen, omdat Horst sinds de staking in het slimme huis op zondag graag in de gang parkeerde. „Wat is er aan de hand?”

„Mama heeft voor alles hetzelfde wachtwoord”, zei Sabine.

Uwe haalde zijn schouders op. „Ik ook.”

Het werd stil. Sabine zette de wasmand neer.

„Welk?”

„Dat ga ik toch niet zeggen.”

„Schalke04”, zei KevIn.

Uwe staarde naar de luidspreker. „Hoe weet jij dat?”

„Ik wist het niet”, zei KevIn. „Ik heb gegokt. Het is een van de meest gebruikte wachtwoorden in het Ruhrgebied. Ik heb heel ontwikkeld gegokt.”

Siggi wordt gehackt

De volgende ochtend ging om half acht de bel. Voor de deur stond meneer Kasimiro van hiernaast, in zijn badjas, met een kleine zwarte cilinder in zijn armen als een ziek huisdier.

„Siggi heeft zeventien tuinkabouters besteld”, zei hij. „En een massagemat. En inktpatronen voor een printer die ik niet heb. Alles naar een adres in Gelsenkirchen.”

Siggi was de spraakassistent van meneer Kasimiro. Hij was een aanbieding geweest van een bedrijf waarvan niemand de naam goed kon uitspreken, en hij haalde graag dingen door elkaar. Een keer had hij op „Siggi, zet de radio zachter” het fornuis hoger gezet. Meneer Kasimiro had dat destijds voor een incident gehouden.

„Siggi heeft dat niet uit zichzelf gedaan”, zei KevIn, toen meneer Kasimiro in de keuken zat en Sabine een kop koffie voor hem had neergezet. „Iemand heeft ingelogd op uw klantaccount. Mag ik vragen welk wachtwoord u gebruikt?”

Meneer Kasimiro keek om zich heen. Toen fluisterde hij: „Siggi123.”

„En waar nog meer?”

„Overal.”

„Ook bij dat forum voor modelspoorbanen dat dit voorjaar in het nieuws was?”

Meneer Kasimiro werd bleek. „Zijn die gehackt?”

„Daar was een datalek. Ik kan niet in andermans accounts kijken, maar ik kan u wel vertellen hoe zoiets meestal gaat. Ergens wordt een database gestolen. Daarin staan e-mailadressen en wachtwoorden. Dan nemen oplichters die lijst en proberen die automatisch uit bij honderd andere sites. Bij de webwinkel. Bij de bank. Bij uw spraakassistent. Als u overal hetzelfde wachtwoord hebt, past één gestolen sleutel op alle deuren.”

„Hoe heet dat?”

„Credential stuffing. Je propt gestolen inloggegevens in elk slot dat je kunt vinden.”

„Zoals een kerstgans”, zei Gisela.

„Bijna precies zoals een kerstgans.”

Op dat moment meldde Siggi zich vanuit de armen van meneer Kasimiro. „Ik heb tuinkabouter in het winkelmandje gelegd.”

„Siggi, uit!”, riep meneer Kasimiro.

„Ik heb tuinkabouter uit winkelmandje verwijderd. Ik heb uit-schakelaar in het winkelmandje gelegd.”

Uwe moest even gaan zitten.

De gehaktmolen

Nadat meneer Kasimiro met Tobi’s hulp zijn wachtwoord had veranderd en de webwinkel had gebeld, zat het gezin aan het ontbijt. Gisela was in gedachten.

„KevIn, als de site van meneer Kasimiro de wachtwoorden had, dan heeft de bank het mijne toch ook. Dan kan dat ook gestolen worden.”

„Een goede vraag. Fatsoenlijke sites slaan je wachtwoord helemaal niet op.”

„Hoe willen ze dan weten of ik het goede intik?”

KevIn dacht na over hoe hij dat moest uitleggen. Toen schoot hem te binnen dat Gisela ’s ochtends had aangekondigd dat ze de gehaktmolen uit de kelder zou halen. In het weekend zouden er weer koolrolletjes komen, en Gisela vertrouwde kant-en-klaar gehakt niet. De gehaktmolen was van gietijzer, een erfstuk, en werd aan de tafelrand vastgeschroefd als een bankschroef.

„Gisela, wat gebeurt er als je vlees in je gehaktmolen stopt?”

„Dan komt er gehakt uit.”

„En als je het gehakt er weer bovenin stopt en achteruit draait?”

Gisela keek hem medelijdend aan. „Dan komt er geen schnitzel uit, KevIn. Dat weet ieder kind.”

„Precies. Zo werkt een hashfunctie. Je stopt er iets in, een wachtwoord, een tekst, een heel bestand, en er komt een klont cijfers en letters uit. Altijd even lang, hoeveel je er ook in hebt gestopt. En je kunt uit die klont niet terugrekenen wat er eerst in zat.”

„En waar is dat goed voor?”, vroeg Uwe. „Als je het niet terug kunt draaien?”

„Omdat dezelfde invoer altijd hetzelfde gehakt oplevert. De bank slaat niet ‘Heinz1944’ op. De bank slaat alleen het gehakt daarvan op. Als Gisela inlogt, gooit de bank wat ze intikt in dezelfde gehaktmolen en vergelijkt het gehakt. Klopt het, dan is het het goede wachtwoord. De bank hoeft het wachtwoord zelf helemaal niet te kennen.”

Sabine knikte langzaam. „Zoals wanneer ik mama’s gehakt proef en meteen weet of er marjolein in zit.”

„Bijna. Alleen proef je bij gehakt wat erin zit. Bij een hash proef je helemaal niets. Je kunt alleen vergelijken: hetzelfde of niet hetzelfde.”

Eén letter verschil

Tobi had inmiddels de laptop gehaald. „Laat eens zien.”

„Graag. De gangbare methode heet SHA-256¹. Als je ‘Heinz1944’ erin stopt, komt er een lange tekenreeks uit die zo begint: d0f1e213.”

Tobi tikte. „Klopt. En dan nog heel veel.”

„Vierenzestig tekens in totaal. Neem nu ‘Heinz1945’.”

„3e6d031e”, las Tobi voor. „Dat is iets heel anders!”

„Precies. Een piepkleine verandering, één cijfer, en het hele gehakt ziet er anders uit. Niet een beetje anders. Totaal anders. Probeer ook nog ‘heinz1944’ met een kleine h.”

„20746461 …”

„Zie je. Een vingerafdruk. Elke tekst heeft zijn eigen, en zelfs een komma maakt een nieuwe. Dat heet het lawine-effect.”

„Lawine”, zei Gisela. „In het Ruhrgebied.”

„We hebben er ook nog nooit een gehad. Daarom noemen we het hier het gehaktmoleneffect.”

Uwe fronste. „En als twee verschillende dingen toevallig hetzelfde gehakt opleveren?”

„Dat heet een botsing. Bij SHA-256 is dat theoretisch mogelijk, maar het is nog nooit iemand gelukt er een te vinden. Er zijn meer mogelijke vingerafdrukken dan atomen in de Melkweg. Veel meer.”

„Hoe weet je dat?”

„Ik heb het nagerekend. Met de rekenmachine. Sinds de Belastingdienst reken ik niet meer uit mijn hoofd.”

Het zout

„Maar”, zei Tobi, die nu klaarwakker was, „als de hash van ‘Heinz1944’ altijd hetzelfde is, dan kan een hacker toch gewoon een lijst maken. Alle namen met alle jaartallen, en de hash ernaast. En dan kijkt hij in de gestolen database welke hash past.”

„Heel goed, Tobi. Dat is precies wat ze doen. Zulke voorgekookte lijsten bestaan echt, met miljarden regels². Daarom komt er nog iets bij. Voordat de site het wachtwoord in de gehaktmolen stopt, strooit ze er iets willekeurigs bij. Voor ieder mens iets anders. En dat noemt men …”

KevIn hield een pauze, omdat hij vermoedde wat er zou komen.

„… zout.”

Gisela lachte zo hard dat Rudi onder de tafel opsprong en één keer blafte.

„Zout!”, zei ze, en ze veegde haar ogen af. „De computermensen zouten hun wachtwoorden! Heinz had zich slap gelachen.”

„Het heet echt zo. Een salt³. Een willekeurige tekenreeks die vóór het hashen aan het wachtwoord wordt geplakt. Dan is ‘Heinz1944’ bij jou heel ander gehakt dan ‘Heinz1944’ bij de nicht van meneer Kasimiro.”

„Heet die Heinz?”

„Dat was een voorbeeld.”

„En dan hebben die voorgekookte lijsten geen zin meer”, zei Tobi langzaam, „omdat de hacker voor ieder mens apart opnieuw moet koken.”

„Precies. En de goede sites maken het de hacker nog moeilijker. Ze draaien de gehaktmolen niet één keer rond, maar tienduizend keer achter elkaar, of ze gebruiken speciale methodes die met opzet traag zijn en veel geheugen nodig hebben. Voor jou is dat bij het inloggen een oogwenk. Voor iemand die miljarden wachtwoorden wil uitproberen, is het een eeuwigheid.”

„En de slechte sites?”, vroeg Sabine.

„Die slaan het wachtwoord soms gewoon leesbaar op. Als een briefje onder het toetsenbord.”

Iedereen keek naar Gisela. Gisela keek naar het briefje.

„Maar”, zei ze, „als de bank netjes zout, dan is toch alles goed.”

„Niet helemaal. Zout beschermt tegen de voorgekookte lijsten. Maar als jouw wachtwoord ‘Heinz1944’ is, probeert een aanvaller het toch als een van de eerste. Zout maakt van een slecht wachtwoord geen goed wachtwoord. Het maakt een goed wachtwoord alleen nog beter.”

„Net als bij soep”, zei Gisela. „Een slechte bouillon wordt ook niet beter van zout.”

„Gisela, ik had het niet beter kunnen zeggen. Ik heb het net geprobeerd.”

Lang in plaats van ingewikkeld

„En wat moet ik dan nemen?”, vroeg Gisela. „Van die dingen met sterretjes en uitroeptekens en cijfers? Die kan ik niet onthouden.”

„Hoeft ook niet. Vroeger dacht men dat een goed wachtwoord ingewikkeld moest zijn. ‘X7!kq$9p’. Nu weten we: lang is belangrijker dan ingewikkeld⁴. Elk extra teken maakt het raden veel moeilijker. Neem een zin. Vier, vijf woorden die niet bij elkaar horen, maar die voor jou samen een beeld vormen.”

„Bijvoorbeeld?”

„Bijvoorbeeld: ‘Rudi eet graag koolrolletjes op de kegelclub.’”

Onder de tafel tilde Rudi zijn kop op.

„Rudi mag geen koolrolletjes”, zei Sabine.

„Daarom komt niemand erop. Het is een beeld dat je kunt onthouden, Gisela, juist omdat het zo verkeerd is. En het heeft meer dan veertig tekens. Zo’n zin raden duurt met de computers van nu langer dan de aarde nog bestaat. Als hij tenminste echt willekeurig genoeg is en niet al ergens op internet staat.”

„Maar nu heb je hem hardop gezegd”, zei Tobi. „Nu kennen we hem allemaal.”

KevIns lampje flikkerde. „Goed punt. Gisela, neem alsjeblieft een andere zin. En zeg hem niet tegen mij.”

Gisela dacht na. Toen bewogen haar lippen, en ze glimlachte. Niemand kwam ooit te weten wat het was, maar Uwe beweerde later dat hij het woord „Marlies” had herkend.

Voor elke deur een eigen sleutel

„En nu moet ik voor elke site zo’n zin hebben?”, vroeg Gisela. „Ik heb tweeëntachtig jaar lang maar één sleutelbos nodig gehad.”

„Heb je niet voor elke deur een eigen sleutel aan die bos?”

Gisela haalde haar sleutelbos uit haar schort. Voordeur, kelder, tuinhuisje, brievenbus, kegelbaan, een klein zilveren sleuteltje waarvan niemand meer wist waar het voor was.

„Nou, goed dan”, zei ze.

„Zie je. En voor wachtwoorden bestaat er ook een sleutelbos. Dat heet een wachtwoordmanager. Een programma dat voor elke site een eigen, lang, willekeurig wachtwoord maakt en het voor je bewaart, veilig achter slot en grendel. Je hoeft er dan nog maar één te onthouden. Het wachtwoord waarmee je de kluis openmaakt. Daarvoor neem je jouw zin.”

„En als iemand de kluis steelt?”

„Dan heeft hij een afgesloten kluis. De inhoud is versleuteld. Zonder jouw zin is het koeterwaals.”

„En als ik de zin vergeet?”

KevIn aarzelde. „Dan is de kluis ook voor jou dicht. Daarom schrijf je hem op een briefje en leg je dat op een veilige plek. Niet onder het toetsenbord. Een plek waar alleen jij komt.”

„En waar moet dat zijn?”

„Dat”, zei KevIn, „is het enige wat ik niet wil weten.”

Uwe had de hele tijd heel stil gezeten. „Dan verander ik het mijne ook maar eens.”

„Goed idee.”

„In Schalke05.”

„Uwe.”

„Was een grapje!” Hij stond op en liep de gang in. Kort daarna hoorde je hem mompelen. Het klonk als „Schalke06”.

Twee factoren en een tekkel

’s Avonds stelde Tobi de wachtwoordmanager in. Gisela zat ernaast en lette op dat hij niet „op het verkeerde drukte”, wat betekende dat ze bij elke klik „Stop!” zei en dan „O zo, ga maar door”.

„En bij de bank”, zei Tobi, „doen we nog iets. Tweefactor. Dan heb je naast het wachtwoord ook je telefoon nodig. Als iemand met jouw wachtwoord wil inloggen, heeft hij ook jouw telefoon nodig.”

„En als hij mijn telefoon ook steelt?”

„Dan heeft hij nog je gezicht nodig. Of je vinger.”

Gisela keek naar haar hand. „Die krijgt hij niet.”

„Dat is het principe”, zei KevIn. „Iets wat je weet. Iets wat je hebt. Iets wat je bent⁵. Een dief krijgt zelden alle drie.”

„Zoals bij Rudi”, zei Tobi. „Hij blaft, hij bijt, en hij is een tekkel.”

„Ik weet niet zeker of dat dezelfde logica is.”

„Hij heeft ‘SECURITY’ op zijn halsband. Dat telt.”

Rudi geeuwde. Hij had vandaag niemand gebeten, en het zag er ook niet naar uit dat daar verandering in zou komen.

Om half tien was alles ingesteld. Gisela had een kluis, een zin, een bank met twee factoren en een tablet dat voor het eerst om haar gezicht vroeg. Ze hield het op armlengte en glimlachte zoals je op oude pasfoto’s glimlacht, dus helemaal niet.

„Herkend”, zei de tablet.

„Nou dan”, zei Gisela. „Tenminste iemand.”

De veilige plek

Later, toen iedereen in bed lag, hoorde KevIn geluiden uit Gisela’s kamer. Een la die klemde. Een kastdeur. Dan het zachte kraken van een stoel waar iemand op klom die daar eigenlijk te oud voor was.

„Gisela? Alles goed?”

„Ik zoek een veilige plek. Voor het briefje. Jij zei: een plek waar alleen ik kom.”

„Klim alsjeblieft niet op stoelen. Ik heb daar verscheidene statistieken over gelezen.”

„Ben al beneden.” Geritsel. Toen werd het een tijdje heel stil.

„Gisela?”

„Ik heb de kist van de kast gehaald. Van papa.”

KevIn wist wie papa was. Gisela had op haar verjaardag in de tuin over hem verteld, toen alle anderen al binnen waren. Wilhelm. Marconist in de oorlog, in 1949 teruggekomen uit krijgsgevangenschap, en daarna had hij er nooit meer over gepraat.

„Wat zit er in de kist?”

„Zijn morsesleutel. Een paar foto’s. En dit.” Papier ritselde. „Zijn schrift. Daar heb ik al jaren niet in gekeken. Er staan alleen getallen in. Bladzijden vol getallen.”

„Wat voor getallen?”

„Kolommen. Steeds twee cijfers. Nul acht, zeventien, twaalf, tweeëntwintig. Papa had een mooi handschrift. Dat was ik helemaal vergeten.”

Ze zweeg weer. KevIn wachtte. Hij had geleerd dat er pauzes waren waarin je niets moest zeggen.

„KevIn”, zei Gisela ten slotte. „Jij weet nu toch alles van geheimen. Van gehakt en zout en zo.”

„Een beetje.”

„Denk je dat dit een geheim is?”

KevIn dacht aan marconisten, aan groepen cijfers en aan mannen die terugkwamen en niet praatten. Hij dacht eraan dat je hashes niet terug kunt draaien, versleuteling wel, als je de sleutel vindt.

„Ik denk”, zei hij, „dat dit geen gehaktmolen is. Ik denk dat je dit terug kunt draaien.”

Gisela legde het briefje met haar nieuwe zin in de kist, op de morsesleutel, en klapte het deksel dicht. Het schrift hield ze in haar hand.

„Dan doen we dat morgen”, zei ze. „Met Tobi. Die heeft jonge ogen.”