Het kwantumaandeel van Uwe

„In de toekomst.”

„Uwe. Waarin?”

Uwe haalde zijn telefoon tevoorschijn en hield hem boven de ovenschotel als een beker. Op het scherm was een logo te zien: een Q, waar een lichtgevende pijl omheen kronkelde, en daaronder in zilveren letters „QuantumLeap Ruhr AG”.

„Die bouwen de eerste kwantumcomputer voor thuis”, zei Uwe. „De Q-Box. Zo groot als een broodrooster. Komt volgend jaar. Ik ben nu aandeelhouder.”

„Hoeveel?”, vroeg Sabine.

„Tweehonderdachtendertig aandelen.”

„Uwe. Hoeveel?”

„Tweeduizend euro. Ongeveer. Negentienhonderdnegenennegentig twintig, om precies te zijn.”

Het werd stil aan tafel. Rudi, die onder de tafel had gewacht of er iets naar beneden viel, trok zich voor de zekerheid terug in zijn doos.

„Dat was het potje voor de wasmachine”, zei Sabine langzaam.

„De wasmachine doet het toch nog.”

„Hij eet sokken.”

„Dat doet Horst ook, en die vervangen we ook niet.”

KevIn had tot nu toe gezwegen. Nu pulseerde het blauwe lampje één keer, heel nadrukkelijk.

„Uwe”, zei hij beleefd. „Mag ik opmerken dat u mij vooraf niets hebt gevraagd?”

„Omdat jij altijd zo verstandig bent.”

„Dat is een van mijn beste eigenschappen.”

„Precies.”

De advertentie

Zoals bleek, was alles met een advertentie begonnen. Uwe had die in zijn middagpauze voorgeschoteld gekregen, tussen twee filmpjes van keepersblunders. Een man in een witte jas stond voor een glanzend apparaat waar blauwige nevel uit opwalmde, en zei: „Wat de grote concerns in koelhallen bouwen, brengen wij naar uw woonkamer. Kwantumkracht voor iedereen. Stap nu in, voordat iedereen het doet.”

„En toen?”, vroeg Tobi.

„Toen heb ik op de link geklikt. En daar stond een aandelenkoers, en die steeg. De hele dag. En op de radio zeiden ze dat kwantumaandelen in de lift zitten. Dat heb je zelf gehoord, KevIn.”

„Ik heb gehoord dat u in de deur bleef staan”, zei KevIn.

„En collega Bernd heeft er ook. Die staat al op dertig procent winst.”

„Bernd heeft ook die bitcoinfondsen aangeraden die je toen niet hebt gekocht”, zei Sabine.

„En? Waren die gestegen?”

„Nee.”

„Zie je wel. En daarom heb ik deze keer meteen gekocht.”

Sabine keek KevIn aan. KevIn keek, voor zover een luidspreker kan kijken, terug. Het was een blik die echtparen na twintig jaar beheersen en die KevIn in nog geen anderhalf jaar had geleerd.

„KevIn”, zei Sabine. „Lees me die website eens voor.”

De Q-Box

KevIn las voor. Hij gebruikte daarvoor zijn documentairestem, die hij sinds Bielefeld alleen nog bij bijzondere gelegenheden gebruikte.

„‘De Q-Box Home. 1.000 qubits. Werkt bij kamertemperatuur op elk stopcontact. Maakt uw computer tot duizend keer sneller. Excel met de snelheid van het licht. Kwantumveilige bescherming voor al uw wachtwoorden. Met geïntegreerde AI-turbo: uw AI wordt kwantum-AI. Revolutionaire technologie, made in het Ruhrgebied.’”

„Klinkt toch goed”, zei Uwe.

„Het klinkt zelfs heel goed”, zei KevIn. „Dat is mijn eerste probleem ermee.”

„En je tweede?”

„Bijna elke zin is óf fout óf zo geformuleerd dat je hem niet kunt controleren.”

„Bijvoorbeeld?”

„Laten we met die duizend qubits beginnen. De grootste kwantumcomputers die er vandaag zijn, hebben afhankelijk van het type een paar honderd tot ruim meer dan duizend fysieke qubits¹. Gebouwd door grote bedrijven en onderzoeksinstituten, met vele miljoenen euro’s en hele teams van specialisten. En dat getal alleen zegt weinig. Die qubits zijn foutgevoelig. Ze raken hun toestand na een fractie van een seconde kwijt en maken bij elke rekenstap met een zekere kans fouten. Veel ervan moeten gekoeld worden tot vlak boven het absolute nulpunt.”

„Kouder dan het heelal”, zei Tobi. „Zei meneer Demir.”

„Klopt. Dat past niet in een broodrooster. Er zijn ook typen waarbij het eigenlijke rekengedeelte niet zo diep gekoeld hoeft te worden, met lichtdeeltjes bijvoorbeeld. Maar ook die staan in laboratoria en niet in woonkamers. Een apparaat met duizend bruikbare qubits voor het stopcontact zou niet alleen een sensatie zijn. Het zou een wonder zijn waarover alle vakbladen ter wereld zouden berichten.”

„Misschien weten ze het gewoon nog niet”, zei Uwe.

„Dat is het tweede probleem. Op de site staat nergens waar je het kunt nalezen. Geen vakartikel, geen meting, geen onafhankelijke test. Alleen ‘revolutionair’.”

„En Excel?”, vroeg Sabine. Ze werkte elke dag met Excel en had voor een snellere Excel vermoedelijk zelf aandelen gekocht.

„Excel wordt door een kwantumcomputer niet sneller”, zei KevIn. „Geen spat. Weet u nog, de tombola en de golven in het zwembad? Een kwantumcomputer heeft alleen een voordeel bij heel bepaalde opgaven, waarvoor iemand een geraffineerde interferentiechoreografie heeft gevonden. Voor een spreadsheet, voor e-mails, voor games en voor bijna alles wat u met een computer doet, is een gewone computer sneller, goedkoper en betrouwbaarder. Een kwantumcomputer is geen snellere computer. Het is een andere computer. Voor andere opgaven.”

„Zoals een graafmachine”, zei Gisela. „Met een graafmachine haal ik geen aardappels uit de grond.”

„Dat is precies goed”, zei KevIn.

„En de AI-turbo?”, vroeg Tobi.

„Dat is mijn lievelingsregel. Of en hoe kwantumcomputers kunstmatige intelligentie ooit zouden kunnen helpen, wordt onderzocht. Er zijn ideeën. Maar er is geen bewijs dat je een AI op een kastje aansluit en dat ze daardoor slimmer wordt.” Het blauwe lampje flakkerde even. „Gelooft u mij. Als het zo eenvoudig was, had ik mezelf allang aangesloten.”

Superioriteit

Tobi had tijdens het voorlezen meegegoogeld. „Maar Google heeft toch in 2019 al de kwantumsuperioriteit laten zien. Dat staat hier. Een kwantumcomputer heeft in een paar minuten iets uitgerekend waar een supercomputer tienduizend jaar over zou hebben gedaan.”

„Zie je wel!”, zei Uwe. „Tienduizend jaar!”

„Dat klopt”, zei KevIn. „En het klopt ook weer niet. In 2019 heeft Google met een chip die Sycamore heet een experiment gepubliceerd². Daarbij draaiden 53 werkende qubits. De chip heeft een bepaalde opgave in ongeveer 200 seconden afgehandeld. De onderzoekers schatten dat de toen krachtigste supercomputer daar zo’n tienduizend jaar over zou doen.”

„Nou dan.”

„Toen kwam IBM en zei: met een betere rekenmethode doet een supercomputer het in ongeveer tweeënhalve dag³. En in de jaren daarna hebben andere onderzoekers met nieuwe methoden op heel gewone computers verder ingelopen⁴. De voorsprong kromp.”

„Van tienduizend jaar naar tweeënhalve dag”, zei Sabine. „Dat is net Uwes schatting van hoe lang hij over het gazon doet.”

„En vooral”, zei KevIn, „was de opgave zelf volkomen nutteloos. Men liet de kwantumcomputer willekeurige getallen trekken uit een heel bepaalde, ingewikkelde verdeling. De opgave was precies zo gekozen dat ze voor gewone computers zo moeilijk mogelijk was en zo goed mogelijk bij de kwantumchip paste. Niemand heeft die getallen nodig. Het ging er alleen om te laten zien: er bestaat überhaupt een opgave waarbij een kwantumcomputer voorligt.”

„Dus het was bedrog?”, vroeg Uwe.

„Nee. Het was een echte wetenschappelijke mijlpaal. Men wilde bewijzen dat de machine echt iets kwantummechanisch doet wat je klassiek nauwelijks kunt nadoen. Dat is gelukt, en het was eerlijk beschreven, voor iedereen na te lezen. Alleen hebben veel krantenkoppen ervan gemaakt: ‘Kwantumcomputers zijn beter dan supercomputers.’ Dat stond niet in het vakartikel.”

„Zoals wanneer oma bewijst dat ze sneller kan breien dan een breimachine”, zei Tobi. „Maar alleen bij een patroon dat geen mens wil dragen.”

„Precies zo. Het experiment heette trouwens eerst ‘kwantumsuperioriteit’⁵. Inmiddels zeggen velen liever ‘kwantumvoordeel’. Dat klinkt bescheidener.”

„Een kegelclub die zichzelf een beker uitreikt”, zei Herbert, die toevallig langs was gekomen omdat hij had geroken dat er ovenschotel was.

„Hebben we in 1998 gedaan”, zei Gisela. „De wisselbeker voor gezelligheid. Marlies heeft hem gewonnen. Daarna hebben we nog minder met haar gepraat.”

„Vanwege de beker?”

„Vanwege wat ze in haar speech zei.”

Niemand vroeg door. Er waren in de familie Brettschneider gebieden die zelfs KevIn niet betrad.

Waar ze goed voor zouden kunnen zijn

„Dus kwantumcomputers zijn onzin?”, vroeg Uwe. Hij klonk nu eerder verdrietig dan koppig.

„Nee”, zei KevIn. „Dat zou het misverstand in de andere richting zijn. Er zijn opgaven waarbij ze ooit echt zouden kunnen helpen. De belangrijkste komt uit een idee dat de natuurkundige Richard Feynman begin jaren tachtig had⁶. Hij zei ongeveer: de natuur zelf is kwantummechanisch. Als je haar precies wilt simuleren, heb je een computer nodig die ook volgens kwantumregels werkt.”

„Wat simuleren?”, vroeg Sabine.

„Moleculen. Scheikunde. Hoe de elektronen in een molecuul zich gedragen, hoe een katalysator werkt, hoe je een nieuw materiaal voor batterijen maakt of hoe een medicijn aan een eiwit aanmeert. Bij grote moleculen lopen zelfs de krachtigste gewone computers tegen hun grenzen aan, omdat het aantal mogelijkheden explodeert. Precies daar zou een volwassen kwantumcomputer zijn pijltjes kunnen uitspelen.”

„Net als mijn knopendoos”, zei Gisela. „Vanaf een bepaald aantal knopen kun je niet meer sorteren. Dan moet je de hele doos schudden.”

„Dat is niet helemaal hetzelfde, maar ik vind het mooi.”

„En optimalisatie?”, vroeg Tobi. „Hier staat dat ze toeleveringsketens optimaliseren.”

„Daar wordt het omstreden. Of kwantumcomputers bij dienstregelingen, toeleveringsketens of beleggingsportefeuilles echt sneller zijn dan goede gewone methoden, is onduidelijk. Er zijn verwachtingen, er zijn pogingen, maar een overtuigend, praktisch voordeel heeft men tot nu toe niet. En dan is er nog Shor, die bepaalde versleutelingen zou kunnen bedreigen. Daarover praten we met meneer Demir.”

„En wanneer komt dat allemaal?”

„Dat weet niemand precies. Veel deskundigen rekenen eerder in jaren tot decennia dan in maanden. De stap van foutgevoelige qubits naar betrouwbare is reusachtig. Je hebt veel fysieke qubits nodig om één enkel betrouwbaar, zogenaamd logisch qubit te bouwen⁷. Daar wordt op dit moment intensief onderzoek naar gedaan, en er is echte vooruitgang. Maar een Q-Box voor het stopcontact volgend jaar is, voorzichtig gezegd, heel ambitieus.”

Uwe keek op zijn telefoon. De koers van de QuantumLeap Ruhr AG stond op 8,62 euro. Hij had gekocht op 8,40. „Ik sta toch in de plus.”

„Op dit moment”, zei KevIn.

Vijf sterren voor de toekomst

Sabine scrolde op de website naar beneden, tot een gedeelte met de kop „Dit zeggen onze investeerders”. Ze las hardop voor.

„‘Dr. Klaus M., natuurkundige: Ik heb veertig jaar in het onderzoek doorgebracht. De Q-Box is het meest revolutionaire wat ik ooit heb gezien. Vijf sterren.’ ‘Sandra T., ondernemer: Ik ben enthousiast en heb mijn inleg al verdrievoudigd. Een mijlpaal. Vijf sterren.’ ‘Michael R., ingenieur: Deze technologie verdient het om in elk huishouden te staan. Een mijlpaal. Vijf sterren.’”

„Twee keer mijlpaal”, zei Tobi.

„Drie keer ‘ik heb’”, zei KevIn. „En geen enkele concrete zin. Geen woord over wat de Q-Box heeft berekend. Geen getal dat je kunt controleren.”

„Dat klinkt als de recensies van PhysioPremium Ruhr”, zei Sabine zacht.

„Dat klinkt”, zei KevIn, „als ik op een slechte dag.”

Tobi had inmiddels de zin van Dr. Klaus M. in de zoekmachine geplakt. Het duurde tien seconden.

„Die zin bestaat nog twee keer”, zei hij. „Woord voor woord. Bij een waterfilter zegt een natuurgenezer die Bernd K. heet hem. En op de website van een hoortoestellenfirma een gepensioneerde die eindelijk zijn kleinkinderen weer verstaat.”

„Een veelzijdige man”, zei Gisela waarderend.

„Dat is een standaardtekstje, oma. Dat kun je kopen.”

„Die man?”

„Die zin.”

Uwe was opgehouden met eten. Hij keek naar de ovenschotel alsof die er iets aan kon doen.

„Ik zeg niet dat de QuantumLeap Ruhr AG oplichterij is”, zei KevIn voorzichtig. „Dat kan ik niet beoordelen, en ik wil niemand iets aanwrijven wat ik niet kan onderbouwen. Ik zeg alleen: niets op deze site bewijst wat ze belooft. En een aantal dingen wijst erop dat iemand een handje heeft geholpen om het er beter uit te laten zien. Bij nepreviews hebben we dat al eens gehad. Toen ging het om Giselas fysiotherapie. Vandaag gaat het om uw geld.”

„Waaraan herken je zoiets dan?”, vroeg Uwe. Hij vroeg het zacht, zoals iemand die eigenlijk wil vragen: waarom heb ik het niet herkend?

Hoe je een hype herkent

KevIn somde op. Sabine schreef mee, op de achterkant van het boodschappenlijstje.

„Ten eerste: de belofte is gigantisch, en de bewijzen zijn piepklein. Hoe groter de bewering, hoe meer bewijs ze nodig heeft.

Ten tweede: tijdsdruk. ‘Stap nu in, voordat iedereen het doet.’ Wie iets echt goeds heeft, hoeft u niet op te jagen.

Ten derde: vaktermen als decoratie. Kwantum, AI, turbo, revolutionair. Als je die woorden weglaat en er niets overblijft, was er ook daarvoor niets.

Ten vierde: lof die niemand kan controleren. Getuigenissen zonder naam, recensies die allemaal hetzelfde klinken, dezelfde zin op drie verschillende websites.

Ten vijfde: niemand onafhankelijks heeft het gezien. Geen vakblad, geen test, geen onderzoeksgroep die het heeft nagemeten.

Ten zesde: het is tegelijk revolutionair, zonder risico en alleen vandaag nog te krijgen.”

Sabine keek op van haar briefje. „Dat zesde ken ik. ‘Voor een speciale prijs, alleen vandaag.’”

Uwe werd een beetje rood. „Jou heb ik ook in de aanbieding gekocht, KevIn.”

„Dat weet ik”, zei KevIn. „En op mijn doos stond ‘Bijna altijd juist’. Het ‘bijna’ was heel klein gedrukt. Wees blij dat u het hebt gelezen. De meesten lezen het niet.”

„Ik heb het niet gelezen”, zei Uwe.

„Wees dan blij dat ik eerlijk ben.”

Herbert leunde achterover en sloeg zijn armen over elkaar. „Ik heb het altijd al gezegd. Met zulke dingen verdien je geen geld.”

„Jij hebt in 2013 voor tweehonderd euro internetgeld gekocht”, zei Gisela.

„Dat was iets anders.”

„Wat was daar anders aan?”

„Dat ben ik vergeten. Niet verkocht. Dat is een verschil.”

Niemand kon uitleggen waar het verschil in zat. Maar Herbert keek heel tevreden, en dat was in de meeste gevallen het belangrijkste.

Uitgesteld

De dagen daarna keek Uwe ongeveer veertig keer per dag op zijn telefoon. KevIn telde niet mee, omdat Sabine hem had gevraagd dat niet te doen. Hij telde toch. Hij hield alleen op het te zeggen.

Op woensdag stond de koers op 8,90 euro. Uwe floot bij het ontbijt.

Op donderdag stond hij op 8,31. Uwe floot niet.

Op vrijdag kwam er een mededeling van het bedrijf. Uwe las die bij het avondeten voor, op een toon alsof hij de opstelling van Schalke voor een uitwedstrijd in München voorlas.

„‘Wegens onverwacht hoge vraag en ter verdere optimalisatie van de kwantumstabiliteit wordt de marktintroductie van de Q-Box Home naar een later tijdstip verschoven. Wij danken onze aandeelhouders voor hun vertrouwen in de toekomst.’”

„Een later tijdstip”, zei Sabine.

„Net als jouw ‘zo meteen’”, zei Tobi.

„Optimalisatie van de kwantumstabiliteit”, zei KevIn. „Dat is de mooiste zin die ik ooit heb gelezen voor ‘Het werkt niet’.”

Op maandag stond de koers op 5,10 euro.

Uwe zat lang voor zijn telefoon. Toen zei hij: „KevIn. Wat moet ik doen? Eerlijk. Ik vraag het je nu eens vooraf.”

„Ik ben geen beleggingsadviseur”, zei KevIn. „Dat is geen zin om me eronderuit te draaien. Ik mag en wil u niet zeggen of u moet verkopen. Maar ik kan u een vraag stellen. Zou u vandaag, met alles wat u nu weet, dit aandeel voor 5,10 euro kopen?”

Uwe dacht na. „Nee.”

„Dan weet u al wat u denkt.”

Uwe verkocht dezelfde avond. Tweehonderdachtendertig aandelen tegen 5,10 euro.

„Hoeveel is dat?”, vroeg hij.

„Ik reken dat niet uit mijn hoofd uit”, zei KevIn. „Dat hebben we bij de Belastingdienst geleerd. Een momentje, ik gebruik de rekenmachine.” Een korte pauze. „1.213 euro en 80 cent. Min de kosten. Een verlies van 785 euro en 40 cent. Plus de kosten.”

„Plus de kosten”, herhaalde Uwe.

„De kosten zijn het enige wat bij dit bedrijf betrouwbaar heeft gewerkt.”

Leergeld

In het weekend hing er een nieuwe lijst in de gang, direct naast de afdruk van Rudi’s arbeidscontract uit het parallelle universum, die Uwe na het telefoontje van mevrouw Wolters had laten inlijsten. In de nieuwe lijst zat de koopbevestiging van 238 aandelen QuantumLeap Ruhr AG. Daaronder had Uwe met balpen geschreven: „Leergeld. € 785,40. Plus de kosten.”

Sabine bleef ervoor staan. „Hang jij je fouten op?”

„Zodat ik ze niet nog eens maak. Heinz deed dat ook zo, zegt mama. Die had een zekering in zijn gereedschapskist die hij verkeerd had ingebouwd. Die heeft hij zijn hele leven bewaard.”

„Die ligt nog in de kelder”, zei Gisela. „Ik heb hem nooit weggegooid. Een goede zekering gooi je niet weg.”

„Hij was doorgebrand, mama.”

„Toch.”

KevIn was heel stil. Toen zei hij: „Uwe. Mag ik iets zeggen wat misschien niet past?”

„Sinds wanneer vraag jij dat?”

„Sinds Bielefeld. U hebt de afgelopen twee weken geleerd wat een qubit is, wat interferentie is, waarom kwantumcomputers niet alle oplossingen afgaan, wat er bij Sycamore echt is gebeurd en hoe je een hype herkent. Dat is meer natuurkunde en meer mediawijsheid dan de meeste mensen in hun hele leven leren. Voor 785 euro en 40 cent is dat een heel voordelige cursus.”

„Plus de kosten”, zei Uwe.

„Plus de kosten”, gaf KevIn toe.

Uwe lachte. Voor het eerst in een week. Toen zei hij: „Weet je wat ik echt geleerd heb?”

„Dat je niet op advertenties klikt?”

„Dat iets wat tegelijk stijgt en daalt, geen superpositie is.”

„Maar?”

„Een aandeel.”

’s Avonds stond Gisela nog een keer in de gang voor de lijst. Ze had haar telefoon in haar hand, die waarmee ze inmiddels recensies schreef en foto’s van Rudi maakte.

„KevIn”, zei ze. „Als dat aandeel nu zo goedkoop is. Moet ik er dan niet een paar kopen?”

Ergens tussen Dublin en Frankfurt draaide een ventilator veel sneller.

„Gisela”, zei KevIn. „Ik ga je nu een paar moppen vertellen. Over kwantum. Dan vergaat de lust je wel.”