Bijles voor Tobi

Dat was het idee van Uwe geweest. Oma Gisela had in de eerste week met KevIn gepraat zoals met een buurman over de schutting. Ze had hem verteld over het weer, over haar knie en over de aanbieding bij de Edeka. Dan had ze gevraagd: „En, wat vind jij?” KevIn had daarop elke keer beleefd gevraagd wat hij er precies van moest vinden. Gisela vond dat onbeleefd. KevIn vond het precies. Het had tot meerdere misverstanden geleid, waarvan één met de pizzakoerier.

„Tien euro”, zei Tobi op zaterdagmiddag en legde zijn hand op de keukentafel. „Plus taart.”

„Taart is er morgen”, zei Gisela. „Kaneelsterren.”

„Dan taart op krediet.”

Gisela nam haar kleinzoon onderzoekend op. „Jij wordt later net als je opa Heinz. Die streek ook altijd eerst het geld op en schroefde dan pas het stopcontact vast.”

De aanleiding was ernstig. Over twee weken vierde Gisela’s kegelclub zijn vijftigjarig bestaan, en Gisela ging over het gedicht. Ze ging al sinds 1987 over het gedicht. Sinds 1987 had ze elk jaar hetzelfde gedicht voorgedragen, met kleine wijzigingen in de namen. Dit jaar wilde ze iets nieuws. Iets „moderns”. Daarvoor, vond ze, had je nu toch die KevIn.

Tobi pakte een bierviltje uit de la waarin de familie elastiekjes, batterijen met onbekende lading en bierviltjes bewaarde, en schreef er drie regels op:

Zeg hem wie hij moet zijn.

Zeg hem wat je wilt en voor wie.

Zeg hem hoe lang het moet zijn en hoe het moet klinken.

Het herfstbladerenprobleem

„Eerst laat ik je zien hoe het niet moet”, zei Tobi. „KevIn, schrijf een gedicht.”

„Graag”, zei KevIn. „Gouden bladeren dwarrelen zacht, / zachtjes zingt de wind zijn lied, / en de ziel vindt in de nacht / wat de zomer achterliet.”

„Mooi”, zei Gisela.

„Dat is nou het probleem”, zei Tobi. „Het is mooi. Maar het is voor niemand. Als je niks zegt, neemt hij het gemiddeldste wat er bestaat. En het gemiddeldste gedicht ter wereld gaat over herfstbladeren.”

„Dat klopt helaas”, zei KevIn. „Ik heb heel veel gedichten gelezen. Verbazend veel daarvan gaan over bladeren die vallen. Ik denk dat dat komt doordat dichters in de herfst niets beters te doen hebben.”

„Dus zo”, zei Tobi. „KevIn, je bent een dichter. Schrijf een grappig gedicht voor het 50-jarig jubileum van een kegelclub. Vier coupletten, op rijm, met een grap over de Gootkoningin.”

KevIn ging aan de slag, en deze keer kwamen er kegels in voor, een clubhuis en een Gootkoningin die zo vaak in de goot gooide dat de baan te harer ere een nooduitgang had gekregen.

Gisela lachte. „De Gootkoningin is dit jaar Ingrid. Dat klopt.”

„Zie je? Rol, doel, lengte, toon. Meer heeft hij niet nodig.”

„En als ik het hem nog een keer vraag?”

„Dan komt er iets anders uit. Probeer maar.”

Gisela vroeg het nog een keer, met precies dezelfde woorden. KevIn schreef een tweede gedicht. Het was net zo goed, maar heel anders. Deze keer gooide de Gootkoningin de kegeljongen om.

„Die liegt”, zei Gisela verontwaardigd. „Net was het anders.”

„Dat is geen liegen”, zei KevIn. „Ik gooi een beetje met dobbelstenen¹. Bij elk woord heb ik veel mogelijkheden die goed passen, en ik neem niet altijd de allerwaarschijnlijkste. Anders zou ik klinken als een brief van de gemeente. Een beetje toeval maakt me levendiger.”

„Net als Heinz na zijn derde biertje”, zei Gisela. „Die vertelde het verhaal over de overstroming ook elke keer anders.”

„Waarschijnlijk volgens hetzelfde principe”, zei KevIn.

O augurk

Tobi was nu in zijn element. Hij had ontdekt dat bijles geven bijna net zo leuk was als bijles ontlopen.

„Nu eens iets geks. KevIn, je bent een dichter voor mensen die programmeren. Schrijf een plechtige ode aan een augurk. Met zoveel mogelijk vaktermen.”

„Waar is dat goed voor?”, vroeg Gisela.

„Nergens voor. Het is grappig.”

„Voor mensen die programmeren”, zei KevIn, „begin ik met de versie die een computer begrijpt.”

Uwes printer in de werkkamer sprong aan. Tobi haalde het vel. Er stond geen enkel gedicht op, maar dit:

<?php
$gurke = new Gurke(farbe: 'grün', form: 'länglich', zustand: 'schlank');

if (version_compare(PHP_VERSION, '8.2.35', '<')) {
    throw new Php2ShellAlarm('Erst patchen, dann einlegen!');
}

$gurke->legeIn($essig);
foreach ($gurke->schneide(dickeMm: 2) as $scheibe) {
    $scheibe->sei($gurke);
}

„Dat is koeterwaals”, zei oma Gisela.

„Dat is broncode”, zei KevIn. „Voor mij is er niets mooiers dan nette code. Dit is een opdracht voor een computer. Elk teken heeft precies één betekenis, en als er een puntkomma ontbreekt, begrijpt hij er helemaal niets meer van. De mijne is toevallig in het Duits geschreven, wat de computer werkelijk niets uitmaakt: ‘Gurke’ is augurk, en de waarschuwing zegt ‘Eerst patchen, dan inmaken!’”

„PHP?”, zei Tobi. „En dat noem jij mooi?”

„Over schoonheid valt te twisten”, zei KevIn. „Over PHP ook.”

„En voor mensen?”, vroeg Gisela.

„Voor mensen heb ik het vertaald.” KevIn schraapte zijn keel, wat hij eigenlijk niet kon.

O augurk, groen en lang en slank,
je ligt in ’t glas op de kelderplank.
Men snijdt je fijn in plakjes klein,
en toch wil jij gewoon augurk zijn.

Toen kwam een patch, ’s middags om vier,
en iemand riep: „De servers eruit!”
Op menig glas stond „vers”, maar hier
zag ’t binnen nog als gist’ren uit.

Vertrouw dus niet blind het etiket,
maak open ’t glas en kijk eens goed:
eerst php -v, dat is de wet,
pas dan de salade, zoals het moet.

In code moet ieder teken zitten,
één puntkomma te weinig: hij staakt.
In verzen mag je in ’t wilde weg flitsen,
omdat een mens voelt wat het raakt.

Gisela had bij het laatste couplet haar voorhoofd gefronst.

„In ’t wilde weg flitsen”, zei ze. „Dat had mijn juf Nederlands rood onderstreept. Een gedicht moet net zo goed doordacht zijn als jouw koeterwaals. Anders leg je het weg.”

„Doordacht, ja”, zei KevIn. „Maar een gedicht vergeeft meer. Let op.”

De printer zoemde nog een keer. Op het vel stond maar één regel: O augruk, groen en lang en slank.

Gisela las hem twee keer. „Nou en?”

„Augruk”, zei Tobi. „Er staat augruk.”

„Zie je”, zei KevIn. „Twee letters omgedraaid, en je hebt het toch goed gelezen. Mensen lezen mee. Ze vullen aan wat ontbreekt en lezen over wat stoort heen. Als ik in de code twee letters omdraai, staat er $gruke. Het interesseert de computer niet wat ik bedoelde. Hij kent geen gruke. Hij loopt vast.”

„Dan loopt hij maar vast.”

„Soms lopen er dan heel veel vast. In juli 2024 liet een foutief updatebestand van het beveiligingsbedrijf CrowdStrike zo’n 8,5 miljoen Windows-computers crashen². Vliegvelden, ziekenhuizen, supermarktkassa’s. Het bestand rekende op 21 gegevens, het programma leverde er maar 20. Een gedicht vindt de een mooi en de ander niet. Een fout in de code is geen kwestie van smaak. Die treft iedereen, en iedereen op dezelfde manier.”

„Toch”, zei Gisela. „Of een tekst goed is, is ook niet alleen smaak. Je merkt het als je het niet kunt volgen. Als iemand te lang praat. Als het niet logisch is. De meeste mensen kunnen alleen niet zeggen wat hen stoort. Maar ze merken het wel.”

„Doordacht moeten ze allebei zijn”, zei KevIn. „Een informaticus die Leslie Lamport heet, zegt ongeveer: wie denkt zonder te schrijven, denkt alleen maar dat hij denkt³. Pas bij het opschrijven vallen je de gaten op. Hij bedoelde code.”

„Nou dan.”

„Het verschil is wie er aan het eind leest. Jouw gedicht wordt gelezen door elf vrouwen, en elk leest het een beetje anders. Dat mag. Mijn code wordt gelezen door een computer, en die leest het op één enkele manier: precies zoals het er staat. Daar is geen speelruimte. Daarom moet in code elk teken kloppen. In een gedicht moet de gedachte kloppen.”

„En zelfs als een tekst niet helemaal doordacht is”, zei Tobi, „vindt iemand hem altijd wel goed.”

„En je kunt hem verbeteren”, zei KevIn. „Dat is het eigenlijke verschil. Staat er iets verkeerds in de krant, dan drukt die een rectificatie af. Dat staat zelfs in de Duitse journalistieke code⁴. Jouw gedicht van vandaag kun je morgen herschrijven, en wie de oude versie heeft gelezen, is daar niets door kwijtgeraakt.”

„En bij code niet?”

„Bij code is de schade meestal al aangericht voordat iemand de correctie kan schrijven. CrowdStrike had het foutieve bestand na ruim een uur teruggetrokken². Maar de computers die tot dan toe waren gecrasht, moesten op veel plekken een voor een met de hand weer aan de praat worden gebracht. Geschrapte vluchten en uitgevallen doktersafspraken haalt geen enkele update terug. Een programma draait op miljoenen apparaten tegelijk, en niemand staat ernaast om mee te lezen. Daarom weegt een regel code zwaarder dan een regel tekst.”

Gisela keek naar het vel met de augruk. Toen pakte ze een balpen en maakte van de augruk een augurk.

„Precies dat bedoel ik”, zei KevIn. „Bij jou kan dat.”

„Wat is dat eigenlijk, ‘Pee-Haa-Pee min Vee’?”, vroeg Gisela.

„Daarmee vraag je een server hoe oud hij is”, zei KevIn. „Ergens is er altijd wel iemand PHP aan het patchen. Ik kon het niet laten.”

Gisela moest haar ogen afvegen.

„Nog een”, zei ze.

KevIn schreef er nog een. En nog een. Tobi stelde vast dat KevIn nooit twee keer dezelfde augurk maakte, en riep dat uit tot wetenschappelijk experiment. Om half zes had KevIn 37 augurkgedichten geschreven. Tobi printte ze allemaal op Uwes printer. Bij gedicht 31 maakte de printer een geluid alsof hij ontslag wilde nemen, maar toen printte hij toch door.

„Ik wil graag vastleggen”, zei KevIn, „dat het er 37 zijn. Voor de statistiek. En dat er geen twee hetzelfde zijn. Ook voor de statistiek.”

Gisela legde de stapel op het dressoir, vlak naast de map waarin ze later het jubileumgedicht wilde stoppen. Daar komen we nog op terug.

De beste prompt van mijn leven

„Zo”, zei Tobi. „Nu jij. Voor het echte gedicht.”

Oma Gisela knikte, pakte het bierviltje en keek er lang naar. Ze zette haar leesbril op, deed hem weer af, zette hem weer op. Toen begon ze.

„KevIn. Je bent een dichter. Maar een fatsoenlijke, niet zo een als de zoon van Krüger, die nu in Berlijn woont en zijn haar verft. Het gedicht is voor de kegelclub. We zijn met elf vrouwen, vroeger waren we met veertien, maar Hilde is overleden, Renate is naar Bottrop verhuisd, en met Marlies praten we niet meer, iedereen weet waarom. Ik ben geboren in 1944, in een zware tijd …”

Tobi deed zijn mond open. Gisela stak haar hand op zonder te kijken. Tobi deed zijn mond weer dicht.

Ze vertelde over de naoorlogse tijd en de school in Röhlinghausen. Over haar vader, die pas in 1949 was teruggekomen en nooit veel had gepraat. Over haar opleiding in de textielwinkel. Over de dansavond in 1963, waarop Heinz op haar voet was gaan staan en zich zo lang had verontschuldigd tot de band ermee ophield.

Uwe kwam de keuken in om een biertje te halen, hoorde „en toen zei mevrouw Bockelmann tegen mij” en ging weer weg, zonder bier.

Tweeëntwintig minuten later was Gisela bij haar bruiloft aanbeland.

„Oma”, zei Tobi. „Dit is een beetje veel.”

„Jij zei dat ik hem alles moest vertellen.”

„Ik zei: het belangrijke.”

„Het is allemaal belangrijk!”

KevIn onderbrak beleefd. „Ik heb genoeg. Dank u, Gisela. Dat was de beste prompt van mijn leven. En de langste.”

KevIns bureau

„Wacht eens even”, zei Tobi. „Heb je dat nu allemaal onthouden? Tweeëntwintig minuten?”

„Onthouden is het verkeerde woord. Ik heb het voor me liggen. Stel je voor dat ik een bureau heb. Alles wat er in dit gesprek wordt gezegd, ligt als briefje op dat bureau: jouw drie regels, het herfstbladerencouplet, de 37 augurken, Gisela’s leven tot aan haar bruiloft. Als ik antwoord, zie ik het hele bureau in één keer.”

„En hoe groot is dat bureau?”

„Groot. Maar niet oneindig. Vakmensen noemen het het contextvenster. Het wordt niet gemeten in briefjes, maar in tokens, dus in woordstukjes. Weet je nog? Kool, rol, letjes.”

Gisela knikte. Dat van de rolletjes had ze onthouden. Het was het enige uit de eerste week waar ze echt van overtuigd was geraakt.

„Gisela’s tweeëntwintig minuten”, ging KevIn verder, „zijn ongeveer drieduizend woorden. Dat zijn een paar duizend tokens. Dat past makkelijk. Bij de huidige modellen passen er honderdduizenden tokens op mijn bureau. Hele romans.”

„En als het bureau vol is?”

„Dan valt er vooraan iets af. En wat eraf valt, is weg. Ik kan me er niet naar bukken.”

„Dat is net als bij Herbert”, zei Gisela. „Bij hem past ook maar één briefje op tafel.”

„Bij Herbert”, zei KevIn voorzichtig, „weet ik niet zeker of het contextvenster het probleem is.”

„En morgen?”, vroeg Tobi. „Weet je morgen nog dat oma in 1963 heeft gedanst?”

„Morgen is een nieuw gesprek. Een leeg bureau. Tenzij iemand het in de geheugenfunctie zet. Dat is als het ware het briefje dat ik op de koelkast heb hangen. De gewichten, dus mijn eigenlijke brein, veranderen daar niet door.”

„Wat treurig”, zei Gisela.

„Het is praktisch”, zei KevIn. „Als ik alles zou onthouden wat er in dit huishouden wordt gezegd, had ik een therapeut nodig.”

Waar de woorden wonen

Sabine kwam binnen, zag Tobi, Gisela en het bierviltje en ging er met een kop koffie bij zitten. „Wat is hier aan de hand?”

„KevIn legt uit hoe hij leest”, zei Tobi.

„Nou, daar ben ik benieuwd naar. Uwe leest al twintig jaar alleen de sportpagina en de koppen.”

„Ik lees heel anders dan mensen”, zei KevIn. „Voor mij is een woord eerst een adres. Stelt u zich een reusachtige landkaart voor. Elk woord, elk woordstukje heeft daarop een plek. En woorden die vaak in vergelijkbare samenhangen voorkomen, wonen dicht bij elkaar⁵.”

„Zoals in een woonwijk”, zei Sabine.

„Precies. ‘Koolrolletje’ woont vlak naast ‘zondag’, ‘oma’ en ‘jus’. Twee straten verderop wonen ‘runderrolletje’ en ‘gebakken aardappelen’. ‘Schalke’ woont tussen ‘Gelsenkirchen’, ‘voetbal’ en, helaas, ‘lijden’.”

„Dat zeg ik je vader niet”, zei Sabine.

„En ‘augurk’?”, vroeg Gisela.

„Woont bij ‘salade’, ‘glas’, ‘zuur’ en sinds vanmiddag bij mij ook een beetje bij ‘gedicht’. Maar alleen op mijn bureau. De landkaart zelf verandert niet.”

„En wie heeft die kaart getekend?”

„Niemand met de hand. Ze is tijdens de training ontstaan. Omdat ‘koolrolletje’ en ‘zondag’ in miljoenen teksten dicht bij elkaar staan, zijn ze op de kaart naar elkaar toe geschoven. In werkelijkheid heeft de kaart geen twee richtingen zoals een stadsplattegrond, maar duizenden. Dat kan niemand zich voorstellen, ik ook niet. Die adressen noemt men embeddings⁶.”

„Embeddings”, herhaalde Gisela. „Dat klinkt als een meubelzaak.”

„Het gekke is: op de kaart hebben zelfs de richtingen een betekenis. Als je vanaf ‘koning’ een stukje in de richting van ‘vrouwelijk’ loopt, kom je in de buurt van ‘koningin’ uit⁷.”

Tobi dacht na. „En als je vanaf ‘Uwe’ in de richting van ‘sport’ loopt?”

„Dan kom je op de bank uit”, zei Sabine.

„Dat wilde ik niet zeggen”, zei KevIn. „Maar de data zijn duidelijk.”

Wie luistert naar wie

„Goed”, zei Sabine. „Nu heb je adressen. Maar een zin is toch meer dan een hoop adressen.”

„Klopt. En nu komt de belangrijkste truc. Gisela, mag ik u iets vragen? ‘Marlies heeft Hilde niet uitgenodigd voor haar verjaardag, omdat ze beledigd was.’ Wie was er beledigd?”

„Marlies natuurlijk”, zei Gisela meteen. „Die is altijd beledigd.”

„En als ik zeg: ‘Marlies heeft Hilde niet uitgenodigd voor haar verjaardag, omdat ze in een kuuroord zat’?”

Gisela aarzelde. „Dan zat Hilde in een kuuroord. Die zat ook vaak in een kuuroord. Vanwege haar heup.”

„Ziet u? Het woord ‘ze’ heeft geen vaste betekenis⁸. Het moet in de zin om zich heen kijken en uitzoeken naar wie het verwijst. Daarbij helpt het einde van de zin. Precies dat doe ik ook. Elk woord op mijn bureau bekijkt alle andere woorden en vraagt: wie is nu belangrijk voor mij? Dat heet attention⁹. Aandacht.”

„Zoals aan de stamtafel”, zei Tobi, die zich het gesprek over Günther en Ralf herinnerde.

„Precies. Alleen een stamtafel waaraan iedereen tegelijk naar iedereen luistert, maar niet naar iedereen even goed. Als het over voetbal gaat, luister je naar Günther. Als het over auto’s gaat, naar Ralf. Als het over Marlies gaat, naar Gisela.”

„Omdat ik gelijk heb”, zei Gisela.

„Omdat u de meeste informatie hebt. Het woord ‘ze’ luistert in de ene zin vooral naar ‘beledigd’ en ‘Marlies’, in de andere naar ‘kuuroord’ en ‘Hilde’. En dat gebeurt niet één keer, maar in veel lagen achter elkaar. In de eerste laag zoeken de woorden misschien uit wie bij wie hoort. Verder naar boven gaat het eerder over sfeer, samenhang, ironie¹⁰. Precies weet niemand dat trouwens, ook de mensen niet die mij gebouwd hebben.”

„Dat is geruststellend”, zei Sabine droog.

„Deze bouwwijze heet transformer. Ze werd in 2017 gepresenteerd in een onderzoeksartikel met de mooie titel ‘Attention Is All You Need.’¹¹ Aandacht is alles wat je nodig hebt.”

„Dat had ik Uwe twintig jaar geleden ook kunnen vertellen”, zei Sabine. „Helemaal zonder onderzoeksartikel.”

„En wat is er zo bijzonder aan?”, vroeg Tobi.

„Oudere systemen lazen een zin woord voor woord, als een parelketting¹², en waren aan het eind het begin al half vergeten. Een transformer kijkt naar alle woorden tegelijk. Dat past heel goed bij de chips in datacenters. Die kunnen veel kleine sommen tegelijk maken. Daarom kon men zulke modellen zo groot maken.”

„En daarom staat er ergens in Ierland een ventilator”, zei Gisela, die dat ook had onthouden.

„Tussen Dublin en Frankfurt”, zei KevIn. „Ja.”

Wat er in het midden ligt

Tobi tikte op het bierviltje. „Dan heb je die regels toch helemaal niet nodig. Als je toch alles tegelijk ziet.”

„Jawel. Juist daarom. Als er drieduizend woorden op mijn bureau liggen en maar één zin daarvan zegt wat ik eigenlijk moet doen, dan moet ik die zin eerst vinden. Hij concurreert met Hilde, Renate, mevrouw Bockelmann en de dansavond van 1963. Bij sommige modellen heeft men gezien dat ze dingen in het midden van lange teksten slechter oppikken dan aan het begin of het eind¹³.”

„Dus ik ben te lang”, zei Gisela scherp.

„U bent niet te lang. U bent uitvoerig. Dat heeft me erg geholpen, want nu weet ik dat Hilde er liefdevol in moet voorkomen en Marlies beter niet. Dat had op geen enkel bierviltje gepast.”

Gisela was gesust.

„Maar als je het mij makkelijker wilt maken”, ging KevIn verder, „dan zet je de eigenlijke opdracht heel duidelijk aan het begin of aan het eind. En je zegt wat ik met de rest moet doen. Bijvoorbeeld: ‘Hier is achtergrond, gebruik daarvan alleen wat bij de kegelclub past.’”

Tobi pakte het bierviltje en schreef een vierde regel op de rand, heel klein: Belangrijkste eerst. Levensverhaal daarna.

De grote avond

Het gedicht was perfect. Het had vier coupletten, rijmde netjes en had een grap over de Gootkoningin. Het noemde zelfs Hilde, en wel zo liefdevol dat Sabine bij het lezen moest slikken. Marlies kwam er niet in voor. Renate wel, met een groet naar Bottrop, „waar je ook kunt kegelen, al is het niet zo goed”.

Gisela printte het, vouwde het twee keer en stopte het in haar map. Toen ging ze gemalen amandelen halen voor de kaneelsterren. Tobi ruimde intussen het dressoir op, omdat Sabine daarom had gevraagd, en legde daarbij een stapel papier op een andere stapel papier. Niemand dacht er iets bij. Twee stapels papier naast elkaar zijn in huishouden Brettschneider een familietraditie, maar dat wist toen nog niemand.

Op de avond van het jubileum stond oma Gisela in het clubhuis. Tien kegelzusters keken haar verwachtingsvol aan. Op tafel stonden advocaat, toastjes en een bloemstuk in de vorm van een kegelbal. Gisela pakte het bovenste vel uit de map en vouwde het open.

Het was het verkeerde.

„O augurk, groen en lang en slank …”

Ze las alle vier de coupletten voor. Ze las ze met de waardigheid van een vrouw die sinds 1987 over het gedicht ging en niet van plan was daar iets aan te veranderen. Toen ze bij „Pee-Haa-Pee min Vee” aankwam, viel er een seconde stilte.

Toen brulde de zaal van het lachen. Ingrid huilde, Brigitte moest zich aan de bar vasthouden, en de Gootkoningin, die immers ook Ingrid was, vroeg in tranen om een toegift.

Gisela keek in haar map. Daar lagen nog 36 augurken.

Ze droeg die avond alle 37 augurkgedichten voor. Het echte gedicht vond ze pas tegen elven, helemaal onderaan, en dat las ze ook nog voor. Bij Hilde werd het even stil, en Brigitte hief haar glaasje advocaat. Toen vroeg iemand nog een keer om de augurk met de strik.

De kegelclub heet sindsdien onofficieel „De Zure Augurken”. Ingrid heeft een augurk op haar kegeltas laten borduren.

Zie je nou

Thuis zette Gisela haar handtas op de keukentafel en trok haar jas niet uit. Ze had rode wangen. Het was de advocaat, maar niet alleen.

„KevIn.”

„Gisela. Hoe was het?”

„Zie je nou”, zei ze. „Had je meteen zo kunnen doen.”

„Ik heb …”

„De augurken, KevIn. De augurken waren goed. Dat andere was ook goed. Maar de augurken.”

KevIn zweeg. Hij had geleerd dat je soms gewoon wint, zonder het te begrijpen.

Tobi leunde in de deuropening en rekende. „Oma. Ik zei tien euro plus taart. Ik vind dat er voor de clubnaam nog eens tien bij kan.”

Gisela opende haar portemonnee, pakte er een munt van twee euro uit en legde die op het bierviltje.

„Voor de printer”, zei ze. „Die heeft het hardst gewerkt.”