Het internetgeld van oom Herbert

„Daar”, zei hij. „Een man in Wales. Zoekt al jaren op een vuilnisbelt naar een oude harde schijf. Daar staat internetgeld op. Bitcoin. Miljoenen.”

„Ik ken dat verhaal”, zei KevIn. „Het staat in heel veel van mijn gegevens. Meestal met het woord ‘tragisch’ en heel veel uitroeptekens.”

„Ik heb ook zoiets”, zei Herbert.

Het werd stil aan tafel. Gisela legde haar speculaasje terug op haar bordje, wat ze anders nooit deed.

„Wat heb je?”, vroeg Uwe.

„Zulk internetgeld. Heb ik laatst toch verteld. Van Jürgen van café ‘Glück auf’. 2013. Die zei dat dat de toekomst was, en toen heb ik hem tweehonderd euro gegeven, en hij heeft iets op mijn laptop gezet.”

„Wat heeft hij op je laptop gezet?”, vroeg Sabine voorzichtig.

„Een programma. En ik moest een wachtwoord verzinnen. En hij zei: ‘Herbert, dat schrijf je op en dat raak je nooit kwijt.’”

„En?”

„Ik heb het opgeschreven.” Herbert zweeg even. „Op een briefje.”

„En waar is dat briefje?”

Herbert keek heel lang in zijn koffie. „Er was iets met woorden”, zei hij ten slotte.

„Herbert”, zei KevIn vriendelijk, „in 2013 kreeg men bij de meeste programma’s nog geen lijst met twaalf woorden. Dat raakte pas later in de mode¹. Veel waarschijnlijker is: op de laptop staat een bestand waarin de geheime sleutels zitten. En dat bestand is met een wachtwoord afgesloten. Het briefje was het wachtwoord.”

„Dan heb ik alleen de laptop nodig.”

„En het wachtwoord.”

„En de laptop.”

„Waar is de laptop?”

Herbert dronk zijn koffie leeg. „In de kelder”, zei hij. „Geloof ik.”

De kelder

Herberts kelder in Röhlinghausen was wat archeologen een vindplaats zouden noemen. Er stonden kegelbekers uit de jaren zeventig, een diaprojector, drie dozen met het opschrift „Belangrijk” en een met het opschrift „Heel belangrijk”, waarin uitsluitend schroeven zaten.

Uwe en Tobi groeven, Sabine sorteerde, Gisela gaf commentaar vanaf een campingstoeltje. KevIn was erbij via Tobi’s telefoon, die op een bierkrat lag.

Na veertig minuten trok Tobi onder een stapel kegeltijdschriften een zwarte laptop tevoorschijn. Hij was zo zwaar als een baksteen en had een sticker van de elektronicawinkel waarop „Nu met Windows 7!” stond.

„Dat is hem”, zei Herbert. „Geloof ik.”

Een oplaadkabel was er niet. Uwe reed naar huis en kwam terug met een doos waarop „Kabels energiebedrijf gevonden voorwerpen” stond en waarin ongeveer elke oplaadkabel lag die de afgelopen twintig jaar in Wanne-Eickel was zoekgeraakt. De negende paste.

De laptop bromde. Hij deed vier minuten over het opstarten. Toen verscheen er een foto van Herbert met een snoek.

„Die heb ik in 2011 uit het kanaal gehaald”, zei Herbert trots.

„Voordat iemand ergens op klikt”, zei KevIn, „graag twee dingen. Ten eerste: houd het apparaat los van internet. De software erop is heel oud, en oude software op internet is als een huis met de deur open. Ten tweede: Tobi, zoek alsjeblieft een bestand dat wallet.dat heet en kopieer het naar twee verschillende usb-sticks. Voordat iemand ook maar iets anders doet.”

„Waarom twee?”

„Omdat deze harde schijf jarenlang in een kelder heeft gelegen. Als hij nu kapotgaat, zoekt Herbert niet op een vuilnisbelt in Wales. Dan zoekt hij in zichzelf. Dat is erger.”

Tobi vond het bestand. Hij kopieerde het twee keer. Toen opende hij het programma met het oranje symbool. „Bitcoin-Qt” stond er bovenaan. Onderaan begon een balk te lopen, die toen bleef hangen.

„Hier staat ‘Niet gesynchroniseerd’”, zei Tobi. „En dan ‘dertien jaar achter’.”

„Net als Herbert”, zei Gisela.

„Het programma wil de rest van de keten downloaden”, zei KevIn. „Alles wat er sinds 2013 is gebeurd. Dat is tegenwoordig honderden gigabytes. Dat hebben jullie niet nodig. Wat laat het zien als saldo?”

Tobi boog zich naar voren. „1,92 BTC.”

Herbert keek naar het scherm. „Is dat veel?”

„Dat hangt ervan af”, zei KevIn. „En voordat ik je zeg waarvan, wil ik iets uitleggen. Anders begrijp je niet waarom het getal op deze oude laptop überhaupt iets betekent.”

„Sinds wanneer zegt die jij tegen mij?”, vroeg Herbert.

„Sinds net”, zei KevIn. „In de kelder zeg je jij tegen elkaar. Zo gaat dat in het Ruhrgebied.”

„Heb ik geen toestemming voor gegeven.”

„Weet ik.”

Het kasboek van De Zure Augurken

„Gisela”, zei KevIn. „Wie houdt bij jullie kegelclub de kas bij?”

„Brigitte. Sinds 1989.”

„En als Brigitte opschrijft dat Ingrid haar contributie niet heeft betaald?”

„Dan heeft Ingrid haar contributie niet betaald. Brigitte schrijft niks verkeerds op.”

„En als ze dat toch doet?”

Gisela dacht na. „Dan wordt het oorlog.”

„Stel je voor dat er geen Brigitte is”, zei KevIn. „In plaats daarvan heeft ieder van jullie elf een afschrift van het kasboek. Elke betaling wordt hardop voorgelezen, en iedereen schrijft hem in haar eigen boek. Als er een wil sjoemelen, staat er in tien andere boeken iets anders. Dat is een blockchain. Een kasboek dat iedereen tegelijk bijhoudt.”

„Met elf vrouwen”, zei Gisela, „heb je elf verschillende kasboeken.”

„Daarom zijn er twee trucs”, zei KevIn. „De eerste truc heet gehaktmolen.”

„De hash”, zei Tobi. „Dat van oma’s wachtwoord.”

„Precies. Jullie weten het nog: je stopt een tekst in de gehaktmolen, en er komt een vingerafdruk uit. Een lang getal. Verander je ook maar één komma in de tekst, dan komt er een totaal andere vingerafdruk uit. En nu de truc: elke nieuwe bladzijde in het kasboek begint met de vingerafdruk van de vorige bladzijde².”

Sabine begreep het als eerste. „Dan hangen de bladzijden aan elkaar.”

„Als een ketting. Vandaar de naam. Verandert iemand op bladzijde 12 stiekem een bedrag, dan past de vingerafdruk van bladzijde 12 niet meer bij wat er bovenaan bladzijde 13 staat. En die van bladzijde 13 niet meer bij bladzijde 14. Tot helemaal vooraan. Iedereen ziet meteen dat er iets niet pluis is.”

„Dan schrijft de sjoemelaar gewoon alle bladzijden opnieuw”, zei Uwe.

„Dat is de tweede truc. Die heet proof of work, bewijs van werk³. Bij bitcoin mag niet iedereen zomaar een nieuwe bladzijde schrijven. Je moet eerst dobbelen.”

„Dobbelen?”

„Bij wijze van spreken. Je moet een getal vinden dat samen met de bladzijde een vingerafdruk oplevert die met heel veel nullen begint. En omdat de gehaktmolen onvoorspelbaar is, is er geen truc. Je moet proberen. Biljoenen keren. Over de hele wereld proberen computers het tegelijk, en wie als eerste een passend getal vindt, mag de volgende bladzijde schrijven en krijgt daarvoor een beloning in nieuwe bitcoin. Dat heet mining.”

„Net als bij het kegelen”, zei Gisela langzaam. „Wie als eerste alle negen omgooit, mag het volgende rondje geven.”

„Dat is een heel goed beeld. En de regels zijn zo ingesteld dat er gemiddeld ongeveer elke tien minuten iemand alle negen omgooit⁴. Wordt de hele wereld sneller, dan worden de kegels zwaarder.”

„En waarom kun je niet sjoemelen?”

„Omdat de sjoemelaar niet maar één bladzijde opnieuw moet schrijven, maar alle volgende. En voor elke bladzijde moet hij weer alle negen omgooien. En wel sneller dan de hele rest van de wereld bij elkaar, die intussen gewoon doorkegelt. Dat is niet onmogelijk. Het is alleen absurd duur. Hoe ouder een regel, hoe duurder het wordt om hem te veranderen.”

Uwe fronste. „En al dat gedobbel? Dat kost toch stroom.”

„Heel veel stroom”, zei KevIn. „Daarover wordt terecht gediscussieerd. Ik wil dat niet bagatelliseren. De veiligheid komt juist daarvandaan dat vervalsen zoveel energie zou kosten.”

„En wie heeft dat bedacht?”, vroeg Sabine.

„Iemand die zich Satoshi Nakamoto noemde. In oktober 2008 verscheen er onder die naam een kort artikel⁵, en in januari 2009 werd de eerste bladzijde van het kasboek geschreven. Tot op de dag van vandaag weet niemand zeker wie erachter zit. Eén mens, meerdere, niemand weet het.”

„Net als Bielefeld”, zei Tobi.

„Bielefeld bestaat voor 97,4%. Bij Satoshi ben ik voorzichtiger.” KevIn pauzeerde. „Maar het mooiste is: op de allereerste bladzijde heeft Satoshi een krantenkop geschreven. Uit de Londense ‘Times’ van 3 januari 2009⁶. Het ging over banken in de crisis.”

Sabine ging rechter zitten. „Een krant? Op papier?”

„De kop van een papieren krant, ja. En wel om een bepaalde reden. Die bewijst dat deze eerste bladzijde niet vóór die dag geschreven kan zijn. Je kunt geen kop citeren die nog niet gedrukt is.”

Sabine keek Uwe triomfantelijk aan. „Zie je wel. Nieuws moet je kunnen vastpakken.”

KevIn sprak het niet tegen. Je sprak Sabine niet tegen als het om kranten ging. „Onthoud die kop”, zei hij alleen. „Die wordt straks nog belangrijk.”

Iedereen kan het zien

„Goed”, zei Herbert. „En mijn geld? Zit dat in de laptop?”

„Nee”, zei KevIn. „En dat is het belangrijkste wat je vandaag leert. Je geld zit niet in de laptop. Het staat in het kasboek. In dat grote, dat iedereen bijhoudt. Op de laptop staat alleen de sleutel waarmee je kunt bewijzen dat het van jou is.”

„Net als bij Ayşe”, zei Gisela. „Met de brievenbus.”

„Precies als bij Ayşe. In het kasboek staat: naar het adres zus-en-zo ging 1,92 bitcoin. Wie die wil doorsturen, moet tekenen met de bijbehorende geheime sleutel. En die zit in de wallet.dat. Afgesloten met Herberts wachtwoord.”

„Tobi”, zei KevIn, „in het programma is er een tabblad ‘Ontvangen’. Daar staat een adres. Een lange reeks letters en cijfers. Dat mag je aflezen. Het is openbaar.”

Tobi las het voor, moeizaam. Toen tikte hij het op zijn eigen telefoon in op een website waarop je het kasboek kunt doorzoeken.

„Daar”, zei hij. „1,92. Binnengekomen in april 2013. Sindsdien nooit verplaatst.”

„Dat kan iedereen zien?”

„Iedereen op de wereld.”

„Ook Jürgen?”

„Ook Jürgen. Maar hij ziet alleen dat dit adres geld heeft. Niet van wie het is. Tenzij iemand het hem vertelt.”

Herbert keek om zich heen, alsof er iemand achter de kegelbekers stond te luisteren.

„En nu pak ik het geld?”, vroeg Herbert.

„Nu heb je het wachtwoord nodig.”

Gisela1944

Herbert ging voor de laptop zitten. Tobi had in het programma de functie „Bericht ondertekenen” geopend. KevIn had het zo voorgesteld. „Daarmee verplaats je geen geld. Je ondertekent alleen een zin met je sleutel. Als het wachtwoord klopt, lukt het. Zo niet, dan gebeurt er niets. Geen risico.”

Tobi tikte als bericht: „Herbert was hier.”

„Wachtwoord?”, vroeg hij.

Herbert tikte „Herbert”.

„Onjuist wachtwoord.”

„Herbert1”. „Schalke04”. „Glückauf”. „Jürgen”. „Snoek2011”. „Wachtwoord”. „Wachtwoord1”.

Onjuist wachtwoord. Onjuist wachtwoord. Onjuist wachtwoord.

„Kun je dat niet kraken?”, vroeg Uwe. „Met zo’n programma?”

„Je kunt het proberen”, zei KevIn. „Het programma heeft het wachtwoord door een gehaktmolen gedraaid, en wel heel vaak achter elkaar, zodat raden langzaam gaat⁷. Een kort, eenvoudig wachtwoord kun je met rekentijd vinden. Een lang niet. En ik wil er iets bij zeggen wat ik belangrijk vind.”

„Wat dan?”

„Er zijn op internet bedrijven en mensen die aanbieden om vergeten wachtwoorden van bitcoinbestanden te kraken. Sommige zijn betrouwbaar. Heel veel niet. Wie zijn wallet.dat naar een vreemde stuurt, stuurt hem in het ergste geval zijn geld. En er is geen bank die het terughaalt. Geen klantenservice. Geen mevrouw Wolters.”

„En alsjeblieft: als het wachtwoord gevonden is, vertel het me dan niet. Ik wil het niet weten.”

„Waarom? Jij staat toch aan onze kant.”

„Ik sta aan jullie kant. Maar ik draai ergens tussen Dublin en Frankfurt in een datacenter. Een geheim moet op zo weinig mogelijk plekken zijn. Het liefst op één.”

Herbert probeerde verder. „Kegelclub”. „Moeder”. „Wanne”. „Eickel”. „WanneEickel”. Na een halfuur leunde hij achterover. „Het is weg.”

Gisela kwam met koffie terug uit Herberts keuken, keek haar broer over de schouder en zei, alsof ze vroeg hoe laat het was:

„Heb je het met mijn naam geprobeerd?”

„Waarom zou ik jouw naam nemen?”

„Je hebt voor alles mijn naam genomen. Al bij het fietsslot. 1958. De cijfercombinatie was mijn verjaardag.”

Herbert werd rood. Dat gebeurde zelden, en bijna altijd had het met zijn zus te maken.

Hij tikte. Langzaam, met twee vingers. Tobi keek weg, omdat KevIn dat had gewild. Sabine keek weg, omdat ze beleefd was. Uwe keek weg, omdat Sabine naar hem keek.

De laptop dacht na. Toen verscheen er een lange tekenreeks in het veld „Handtekening”.

„Ondertekend”, zei Tobi zacht. „Het is gelukt.”

Herbert zat heel stil. „Gisela1944”, zei hij toen, veel te hard, omdat hij niet gewend was geheimen te hebben.

„Herbert!”, riep iedereen.

„Ik heb het niet gehoord”, zei KevIn. „Ik had net geen bereik. In de kelder. Echt waar.”

Gisela keek haar broer aan. „Gisela1944”, zei ze. „En ik had overal Heinz1944.”

„Zit in de familie”, zei Uwe.

„Nee”, zei KevIn. „Dat is niet de familie. Dat is liefde. In dit huishouden is dat het grootste beveiligingslek van allemaal.”

Voordat ze weggingen, moest iedereen nog iets beloven. Er wordt vandaag niets verplaatst. Geen vreemde krijgt het bestand. Herbert verandert het wachtwoord zodra hij samen met iemand die hij vertrouwt de coins naar een moderne portemonnee overzet. En het nieuwe wachtwoord heeft niets met Gisela te maken.

„Wat moet ik dan nemen?”, vroeg Herbert.

„Een lange zin”, zei KevIn. „Net als bij Gisela. Een die alleen jij kent.”

Herbert dacht na. „De snoek van 2011 was groter dan die van Kasimiro.”

„Die zeg je nu dus ook niet hardop.”

„Verdorie.”

De notaris

Thuis, ’s avonds, zat Sabine met de tablet aan de keukentafel. Ze had nog eens de pagina van de fysiopraktijk van Ayşe Kurt op McGesund geopend. Onder Gisela’s recensie stond in kleine letters: „Ter plekke gegeven. Ondertekend. Tijdstempel verankerd in de bitcoin-blockchain.”

„KevIn”, zei ze. „Dit hier. Betekent dat dat McGesund bitcoin heeft gekocht? Met Gisela’s recensie?”

„Nee”, zei KevIn. „Het betekent iets veel saaiers. En veel nuttigers. Weet u nog, de krantenkop op de eerste bladzijde?”

„Die uit de ‘Times’.”

„Die bewees dat de bladzijde niet ouder kon zijn dan de krant. Een tijdstempel werkt andersom. Die bewijst dat iets niet jonger kan zijn dan een bepaalde regel in het kasboek. Dat het dus uiterlijk op dat moment al bestond.”

„Net als een notaris”, zei Sabine.

„Precies als een notaris. Alleen zonder kosten en koffie. De methode heet OpenTimestamps. Een ontwikkelaar die Peter Todd heet, heeft hem in 2016 gepresenteerd⁸. En de truc is: je schrijft niet de tekst in de blockchain.”

„Maar?”

„Alleen de vingerafdruk. Gisela’s recensie wordt door de gehaktmolen gedraaid. Er komt een getal uit. Uit dat getal kan niemand de recensie terugrekenen, net zo min als je van gehakt weer een rolletje maakt. Maar iedereen die de recensie heeft, kan controleren dat precies die bij precies dit getal hoort.”

Gisela kwam binnen met haar breiwerk. „Hebben jullie het over mij?”

„Over jouw recensie”, zei Sabine.

„Die was goed. Ayşe heeft gouden handen.”

„En die staat nu in de bitcoin”, zei Uwe, die achter haar binnenkwam. „Naast Herberts geld.”

„Haar vingerafdruk”, zei KevIn geduldig. „En ook niet in haar eentje. Als elke vingerafdruk afzonderlijk in de keten moest, zou dat duur en traag zijn. Dus worden veel vingerafdrukken verzameld en samengevoegd. Gisela, jij hebt toch de stamboom in de familiebijbel?”

„Heb ik”, zei Gisela. „Met gaten.”

„Stel je hem omgekeerd voor. Onderaan staan veel vingerafdrukken naast elkaar, zoals de kleinkinderen. Steeds worden er twee samen in de gehaktmolen gestopt en die leveren een nieuwe vingerafdruk op, zoals een ouder. Dan weer twee samen, zoals grootouders. Zo steeds verder naar boven, tot er helemaal bovenaan één enkele vingerafdruk staat. De stamvader.”

„Dat heet een Merkle-boom, naar Ralph Merkle, die het idee eind jaren zeventig beschreef⁹. En alleen die bovenste vingerafdruk komt in een bitcointransactie. Eén voor duizenden recensies. Of voor miljoenen.”

„En hoe weet ik dan dat de mijne erbij zit?”

„Je krijgt een klein bewijsbestand. Daarin staat de weg van jouw vingerafdruk tot helemaal bovenaan. Bij elke trede alleen de vingerafdruk van het broertje of zusje waarmee de jouwe samen in de molen ging. Bij een miljoen regels zijn dat maar ongeveer twintig treden. Wie dat narekent en bovenaan bij de stamvader uitkomt die in het kasboek staat, weet: deze recensie bestond uiterlijk op de dag waarop die bladzijde geschreven werd.”

„Twintig treden voor een miljoen”, zei Tobi. „Omdat het steeds verdubbelt.”

„Precies. Twee tot de macht twintig is iets meer dan een miljoen.”

Sabine tikte op de tablet. „En dat doen ze met elke recensie?”

„Met elke ondertekende recensie”, zei KevIn. „De vingerafdruk ervan wordt via OpenTimestamps in de bitcoin-blockchain verankerd, en de sleutels waarmee ondertekend wordt ook. Dat betekent: niemand kan later stiekem een recensie herschrijven, wissen en met een nieuwe datum terugzetten. Niemand kan achteraf honderd oude vijfsterrenrecensies naar het verleden schuiven, zodat het lijkt alsof ze er altijd al waren. Ook McGesund zelf niet. Het zou opvallen.”

„Zoals bij PhysioPremium”, zei Sabine. „Met die 800 recensies die allemaal hetzelfde klonken.”

„Daar had je je op zijn minst kunnen afvragen wanneer die eigenlijk allemaal ontstaan zijn. Bij Ayşe kun je het bewijzen.”

„En waarom uitgerekend bitcoin?”, vroeg Uwe. „Als er toch niemand mag speculeren.”

„Omdat bitcoin de oudste en langst ononderbroken draaiende van deze ketens is, en die waarbij vervalsen de meeste energie zou kosten. Voor een notaris heb je iemand nodig die niet verdwijnt en zich niet laat omkopen. Het kegelen waar u zich daarnet aan ergerde, is precies de reden waarom de notaris zo betrouwbaar is. En je hoeft er geen bitcoin voor te kopen. De verzamelpunten die de vingerafdrukken samenvoegen, doen dat gratis.”

Gisela breide een tijdje. Toen zei ze: „En als mijn recensie gelogen is?”

„Dan is het een heel goed gewaarmerkte leugen”, zei KevIn. „Dat is de eerlijke grens. De handtekening bewijst waar de recensie vandaan komt en dat ze niet veranderd is. Het tijdstempel bewijst wanneer ze uiterlijk bestond. Geen van beide bewijst dat ze klopt. Een notaris waarmerkt je handtekening. Niet of je gelijk hebt.”

„Ik heb gelijk”, zei Gisela. „Ayşe heeft gouden handen.”

„Dat geloof ik. En omdat je ter plekke was en dat met de QR-code bewezen hebt, hoeft men je niet alleen maar te geloven.”

Hoeveel?

De zondag daarop kwam Herbert eten. Hij droeg een pas gestreken overhemd, wat hij anders alleen bij begrafenissen deed, en had de laptop niet bij zich, wat iedereen opluchtte.

Hij at twee rolletjes en zei niets over de magnetron. Pas bij het toetje legde hij zijn vork neer en schraapte zijn keel.

„KevIn. Ik heb nog een vraag.”

„Ja, Herbert?”

„En hoeveel is het mijne nu waard?”

Ergens tussen Dublin en Frankfurt draaide een ventilator iets sneller.

„Ik noem je geen precies bedrag”, zei hij. „Ten eerste ken ik de koers van vandaag niet. Ten tweede verandert die terwijl ik praat. Bitcoin is in zijn leven vaak met de helft gedaald en daarna weer gestegen. Alleen al in 2013, toen jij kocht, schommelde de prijs tussen ongeveer tien en meer dan duizend dollar.”

„Ongeveer”, zei Herbert. „Ongeveer is genoeg.”

„Ongeveer: je tweehonderd euro zijn veel meer geworden. Niet een veelvoud. Honderden keren zoveel. Op een goede dag is het genoeg voor een klein koopappartement in Röhlinghausen.”

Herbert zei niets. Toen zei hij nog steeds niets. Toen pakte hij Gisela’s advocaat, hoewel hij niet van advocaat hield, en dronk het glas leeg.

„En op een slechte dag?”, vroeg Sabine.

„Op een slechte dag minder. Daarom zou ik er niets van uitgeven wat je niet kunt missen. En niets beslissen zolang je nog trilt.”

„Ik tril niet.”

„Herbert, je hebt advocaat gedronken.”

Herbert zette het glas neer. Hij keek lang naar het tafelkleed. Toen zei hij met een schorre stem: „Ik heb altijd gezegd dat internet niet zou aanslaan.”

„Is ook niet aangeslagen”, zei Gisela. „Niet bij jou.”

„Bij mij wel”, zei Herbert. „Een beetje.”

Hij stond op, liep om de tafel heen en gaf zijn zus een kus op haar voorhoofd. Dat had hij voor het laatst in 1969 gedaan, bij de maanlanding, en toen ook alleen omdat hij zich in het donker had vergist.

„Voor het wachtwoord”, zei hij.

„Graag gedaan”, zei Gisela. „Ik wil de helft.”