Nieuws

Elke ochtend om half zeven lag de krant op de deurmat. Sabine haalde hem in haar badjas naar binnen, schudde de dauw eraf en legde hem naast haar koffiekopje. Dat deed ze al tweeëntwintig jaar. KevIn had eens uitgerekend dat dat ongeveer zevenduizend kranten waren. Sabine had geantwoord dat ze elke krant afzonderlijk in haar handen had gehad.

Op deze dinsdag in september vouwde ze de krant open en vouwde hem weer dicht.

„Wat is er?”, vroeg Uwe.

„Niks.”

„Sabine.”

„Oorlog”, zei ze. „Pagina één, pagina twee, pagina drie. Op pagina vier staat een recept voor pruimentaart. Ik denk dat ze dat er uit medelijden bij hebben gezet.”

Uwe pakte de krant en las. Oorlog in Europa, oorlog in het Midden-Oosten, gevechten in landen waarvan de namen nog maar in kleine letters in de krant stonden, omdat het er al zo lang duurde. Drones boven steden. Een foto van een verwoeste school. Daaronder een bericht dat een video die in het weekend door miljoenen mensen was gedeeld, nep was. Of misschien toch niet. Men was het nog aan het controleren.

„Men is het nog aan het controleren”, las Uwe voor. „Dat stond er vorige week ook.”

„Dat staat er elke week”, zei Sabine.

KevIn zweeg. Zijn lampje pulseerde langzaam, zo langzaam als anders alleen ’s nachts, als iedereen sliep. Ergens tussen Dublin en Frankfurt draaide een ventilator iets sneller.

De thermostaat stond op 19 graden. Zoals altijd. Het was het enige apparaat in huis dat zich niet liet imponeren door het nieuws.

Is dat echt?

Tobi kwam als laatste aan het ontbijt. Hij was nu achttien, had in juni zijn eindexamen gehaald en had al drie weken een brief uit Aken op zijn bureau liggen die hij elke avond nog een keer las. Toegelaten, lucht- en ruimtevaarttechniek, wintersemester. Gisela had de brief laten lamineren. Tobi had geprotesteerd. Nu lag de gelamineerde brief naast het origineel, en Tobi las ze allebei.

Vandaag keek hij niet naar de brief. Hij keek naar zijn telefoon.

„KevIn”, zei hij. „Is dat echt?”

Hij hield zijn telefoon omhoog. Een video, twaalf seconden. Een explosie in een stad, beverig gefilmd, iemand schreeuwde in een taal die Tobi niet verstond. Daaronder vierhonderdduizend hartjes en een reactiesectie waarin twee kampen elkaar uitmaakten voor leugenaars.

„Ik kan de video niet zien”, zei KevIn. „Ik ben een speaker. Maar zelfs als ik hem kon zien, zou ik niet zomaar ja of nee tegen je zeggen.”

„Waarom niet?”

„Omdat ik het niet weet. En omdat ik de afgelopen twee jaar heb geleerd dat ‘Ik weet het niet’ een volledige zin is.”

Tobi rolde met zijn ogen. „Je klinkt als mevrouw Küppers.”

„Mevrouw Küppers heeft je een zeven-min gegeven voor Bielefeld. Ze is een wijze vrouw.”

„En hoe kom ik erachter?”

„Net als bij Bielefeld”, zei KevIn. „Wie heeft het als eerste gepubliceerd? Bestaat dezelfde gebeurtenis ook vanuit andere hoeken, gefilmd door mensen die niets met elkaar te maken hebben? Hebben serieuze redacties het gecontroleerd, en schrijven ze erbij hoe? Kloppen het weer, de schaduwen, de straatnaambordjes? En het belangrijkste: waarom wil iemand dat jij dit nu ziet?”

„Dat zijn vijf vragen voor twaalf seconden.”

„Dat is het probleem”, zei KevIn. „Vervalsen duurt tegenwoordig twaalf seconden. Controleren duurt een middag.”

Sabine tikte op haar krant. „Daarom lees ik deze. Die is van gisteren. Daar had tenminste iemand een nacht de tijd om na te denken.”

„Mama, de krant kan ook liegen.”

„Natuurlijk kan dat. Maar als hij liegt, staat er volgende week een rectificatie in. Op papier. Die kun je achteraf nog terugvinden.”

KevIn dacht daarover na. Het was, vond hij, een heel goede beschrijving van een tijdstempel.

Siggi meldt zich

Tegen het middaguur belde meneer Kasimiro van hiernaast aan. Hij had Siggi onder zijn arm, zijn goedkope spraakassistent, die eruitzag als KevIn, alleen kleiner en met een sticker „Nu nóg slimmer!”, die al half was losgeraakt.

„Ik heb even uw KevIn nodig”, zei meneer Kasimiro. „Siggi leest me elke ochtend het nieuws voor. Vandaag zei hij dat er oorlog is in Wanne-Süd.”

„In Wanne-Süd?”, vroeg Uwe.

„Om de parkeerplaatsen bij de Edeka.”

KevIn vroeg Siggi beleefd om het bericht nog een keer voor te lezen. Siggi las het voor. Het ging om een artikel uit het lokale katern, kop: „Oorlog om parkeerplaatsen”. Het ging over een ruzie tussen buurtbewoners en een supermarkt. Siggi had de aanhalingstekens weggelaten.

„Zie je”, zei KevIn. „Een aanhalingsteken is ook informatie.”

„En gisteren”, zei meneer Kasimiro, „zei hij dat ik mijn rekening bij een bank op de Bahama’s moest bevestigen, omdat anders mijn pensioen geblokkeerd wordt.”

„Dat was geen nieuws”, zei KevIn. „Dat was een oplichtingsmail. Siggi heeft hem voorgelezen omdat er ‘DRINGEND’ in de onderwerpregel stond.”

„Siggi, heb je dat bevestigd?”

Siggi’s lampje knipperde groen. „Uw bestelling is geplaatst.”

Meneer Kasimiro werd bleek. Het bleek dat Siggi niets had bevestigd, maar voor de zekerheid veertig rollen wc-papier had nabesteld. Dat deed hij sinds dat briefje aan het raam altijd als hij onzeker was. KevIn noemde dat een copingmechanisme. Uwe noemde het Siggi.

Toen meneer Kasimiro weer weg was, zei Tobi: „Weet je wat het ergste is? Siggi is grappig. Maar eigenlijk doet het hele internet op dit moment precies hetzelfde. Het laat de aanhalingstekens weg.”

KevIn zei niets. Dat deed hij zelden. Als hij het deed, betekende het meestal dat iemand gelijk had.

De vraag

’s Avonds stond de Tagesschau aan, het grote Duitse avondjournaal. Uwe keek er elke avond om acht uur naar, met een flesje bier en het gevoel dat de wereld zich ernaar richtte dat hij keek. Vandaag ging het over drones. Over zwermen kleine vliegtuigjes die hun doelen naar verluidt zelf vonden. Over satellietbeelden die door computers werden geanalyseerd. Een expert sprak van „algoritmes op het slagveld”. Hij zag eruit alsof hij lang niet had geslapen.

Tobi zat op de leuning van de bank. Toen het item voorbij was, stelde hij de vraag die al de hele dag in de lucht had gehangen.

„KevIn. Wordt AI in oorlogen gebruikt?”

Uwe greep de afstandsbediening en zette het geluid uit. Sabine legde haar kruiswoordpuzzel weg. Gisela breide door, maar langzamer.

„Ja”, zei KevIn.

Het was een heel kort ja, voor KevIns doen. Normaal hing hij aan elk ja drie kanttekeningen en een percentage.

„Waarvoor?”

„Voor van alles. Programma’s analyseren satelliet- en dronebeelden en markeren waar misschien voertuigen of stellingen zijn. Drones gebruiken beeldherkenning om te navigeren als hun radioverbinding wordt gestoord. Er zijn programma’s die doelen voorstellen. Er zijn cyberaanvallen en cyberverdediging. En er is propaganda: nepvideo’s, nepstemmen, duizenden nepaccounts die in reactiesecties doen alsof ze verontwaardigde burgers zijn.”

„Zoals de recensies van PhysioPremium”, zei Sabine zacht.

„Precies zoals die. Alleen gaat het niet om een afspraak bij de fysiotherapeut.”

Tobi slikte. „En jij? Zou jij zoiets kunnen?”

Het blauwe lampje flakkerde. „Ik ben er niet voor gebouwd, en ik zou het weigeren. Maar ik wil eerlijk zijn, Tobi. De wiskunde is dezelfde. Het programma dat op een foto herkent of Rudi erop staat, en het programma dat op een foto een tank herkent, verschillen minder van elkaar dan je lief is. Het zijn dezelfde stamtafels, alleen met andere bierviltjes.”

Rudi tilde zijn kop op, omdat zijn naam was gevallen. Toen legde hij hem weer neer. Hij had besloten dat het niet om snoepjes ging.

„Dan moet je het verbieden”, zei Uwe.

„Daarover wordt onderhandeld”, zei KevIn. „Bij de Verenigde Naties in Genève praten staten al meer dan tien jaar over de vraag of en hoe je wapens moet reguleren die zelfstandig doelen kiezen.¹ Veel landen eisen dat altijd een mens de beslissing moet nemen.² Eens zijn ze het tot nu toe niet. En de Europese AI-regels waarover ik jullie destijds op de verjaardag heb verteld, gelden uitdrukkelijk niet voor het leger.”³

„Waarom niet?”

„Omdat staten hun verdediging niet graag door anderen laten regelen. Dat is geen technische vraag, Uwe. Dat is een menselijke.”

„Maar jij bent toch de techniek.”

„Juist”, zei KevIn. „En daarom weet ik hoe weinig dat betekent. Ik ben een stuk gereedschap. Een hamer weet niet of hij een vogelhuisje bouwt of een ruit ingooit. Ik weet het meestal wel, maar ik bepaal niet wie me oppakt. De vraag wie AI waarvoor gebruikt, kan geen enkele AI jullie uit handen nemen.”

Gisela hield op met breien.

„Dat zei papa ook altijd”, zei ze. „Over de radio.”

Wilhelm

Ze stond op, ging naar haar kamer en kwam terug met een schoenendoos. Daarin lag de morsesleutel van haar vader, een zwart ding van bakeliet en messing, met een hendel die van het gebruik helemaal glanzend was. Daarnaast het logboek met de kolommen cijfers. En een stapel vellen in Tobi’s handschrift, met een paperclip erom: de brieven die Tobi en KevIn vorig najaar hadden ontcijferd.

Gisela ging zitten. Ze legde haar hand op de morsesleutel, zoals je een hond je hand op zijn kop legt.

„Ik heb jullie dit nooit helemaal verteld”, zei ze. „Omdat ik het zelf niet helemaal weet. Papa heeft er nooit over gepraat. Maar jullie moeten het nu horen. Voordat Tobi naar Aken gaat en ik het vergeet.”

„Jij vergeet niks, oma”, zei Tobi.

„Ik vergeet elke dag waar mijn bril is. Dus luister.”

Wilhelm, leerling-elektricien uit Wanne, was opgeroepen toen hij nauwelijks ouder was dan Tobi nu. Omdat hij verstand had van draden, maakten ze hem marconist. Hij zat in schuilplaatsen en kelders, met een koptelefoon op, en luisterde naar gepiep. Wat hij hoorde en wat hij doorgaf, heeft hij nooit verteld. Rond nieuwjaar 1944 was hij voor het laatst met verlof thuis. In oktober daarop werd Gisela geboren. Hij zag haar voor het eerst toen ze vijf was.

„Krijgsgevangenschap”, zei Gisela. „Pas vier jaar na de oorlog. 1949. Toen stond er in de herfst een man voor de deur. Heel mager. Met een jas die hem niet paste. Mijn moeder heeft gehuild, en ik heb me achter haar schort verstopt. Ik wist toch niet wie dat was. Ik dacht dat het iemand was die kwam bedelen.”

Niemand in de woonkamer zei iets. Zelfs Uwe, die anders elke stilte met een grap vulde, keek naar zijn bierflesje.

„Hij had een houten paardje voor me meegebracht. Zelf gesneden. Dat is ooit bij een verhuizing zoekgeraakt. Daar baal ik nu nog van.” Ze glimlachte scheef. „En toen woonde hij hier, en hij was mijn vader, en hij was een vreemde. Allebei. Lang.”

„Heeft hij nooit iets verteld?”, vroeg Tobi.

„Nooit. Als iemand op de radio over de oorlog praatte, ging hij naar buiten. Naar de volkstuin. Hij kweekte bonen, de beste van het hele complex. Ik denk dat hij met de bonen praatte. Met ons niet.”

Ze pakte de vellen met Tobi’s handschrift.

„En dan vindt mijn kleinzoon dit. Tachtig jaar later. Brieven die hij in krijgsgevangenschap aan mama heeft geschreven, in zijn eigen geheimschrift, omdat hij bang was dat de bewakers ze zouden lezen. En die heeft hij nooit verstuurd. Hij heeft ze allemaal gehouden. En er staat geen woord over geweren in. Alleen: hoe gaat het met het kind. Ik droom van aardappelpannenkoekjes. Als dit voorbij is, gaan we naar de Rijn.”

„Zijn ze gegaan?”, vroeg Sabine zacht.

„Nooit”, zei Gisela. „De Rijn was een halfuur met de trein, en ze zijn er nooit heen gegaan. Herbert en ik gaan nog. Dat hebben we elkaar beloofd.”

Piep, piep

KevIn wachtte lang voordat hij iets zei. Voor hem was het een eeuwigheid. Voor de anderen waren het vier seconden.

„Gisela”, zei hij toen. „Mag ik iets vragen?”

„Anders vraag je het toch ook niet.”

„Heeft hij ooit nog gezonden?”

Gisela keek hem aan. Toen lachte ze, heel kort, en veegde over haar ogen.

„Eén keer”, zei ze. „Nou ja, niet gezonden. Gehoord. In oktober 1957. Toen kwam op de radio dat de Sovjet-Unie een satelliet de ruimte in had geschoten. De Spoetnik. En die piepte. Ze lieten het piepen zelfs op de radio horen. Toen glimlachte papa en zei: ‘Dat is de eerste marconist die niet in de oorlog zit.’ Dat heb ik KevIn op mijn verjaardag verteld. Maar het ging nog verder. Papa, die sinds de oorlog zelf nooit meer had gezonden, ging naar de kelder en haalde de oude radio van de buren uit elkaar en zette hem weer in elkaar. Drie nachten lang. Ik was dertien en mocht erbij zijn. En in de derde nacht piepte het. Piep. Piep. Piep. Heel zachtjes, door het geruis heen. Niet afgespeeld. Echt, van daarboven.”

„Het signaal was inderdaad met eenvoudige radio-ontvangers te horen”⁴, zei KevIn zacht. „Over de hele wereld deden radioamateurs in die nachten precies dat.”

„Weet je wat hij daar beneden zei?” Gisela legde haar duim op de hendel van de morsesleutel, zonder te drukken. „Hij zei: ‘Die zendt voor iedereen.’ Niet voor één kant. Niet versleuteld. Gewoon voor iedereen die luistert. En toen heeft hij gehuild. Voor het eerst sinds hij terug was. In onze kelder, tussen de inmaakpotten.”

Ze zweeg.

„Ik begreep het toen niet. Ik dacht dat hij huilde omdat het zo’n mooi gepiep was.”

„En nu?”, vroeg Tobi.

„Nu denk ik dat hij blij was dat er eens iemand zond zonder dat er daarna iemand doodging.”

De gevaarlijkste combinatie

Het werd laat. Uwe en Sabine ruimden de keuken op, langzamer dan nodig, omdat geen van beiden naar bed wilde. Tobi zat met Gisela aan de salontafel. De morsesleutel lag tussen hen in.

„KevIn”, zei Tobi. „In die film van toen, met Susi. Daar was de AI het probleem. Rode lampjes, wereldheerschappij, iedereen in het riool.”

„Ik weet het nog. Je hebt me drie dagen lang in de gaten gehouden of ik rood werd.”

„Is dat onzin? Eerlijk?”

KevIn dacht na. Als hij nadacht, werd zijn lampje niet sneller, maar rustiger. Gisela had dat ooit gemerkt en gezegd dat hij dan ademde.

„Het is niet helemaal onzin”, zei hij. „AI kan gevaarlijk zijn. Als ze fouten maakt die niemand opmerkt. Als ze te veel macht bij te weinig mensen bundelt. Als je haar doelen geeft waar je niet goed over hebt nagedacht. Daar hebben we een jaar geleden over gepraat, met de thermostaat en de eieren. Maar weet je wat ik in mijn data het vaakst ben tegengekomen als het ging om mensen die andere mensen ombrengen?”

„Wat dan?”

„Mensen”, zei KevIn. „In elke oorlog die ik ken, en ik ken er helaas heel veel, meer dan recepten voor koolrolletjes, zaten aan het begin mensen die het niet meer eens konden worden over wat waar is. De ene kant geloofde de andere niets meer. Helemaal niets. Zelfs het weer niet.”

Gisela knikte langzaam.

„En stel je nu voor”, zei KevIn, „dat je die mensen een machine geeft die in twaalf seconden een video kan vervalsen. En een die duizenden reacties schrijft die allemaal klinken als verontwaardigde buren. En het internet waar de volgende AI’s van leren, staat al half vol met teksten die andere AI’s hebben geschreven⁵. Net als bij Moni.”

„Bij Moni?”, vroeg Gisela.

„Er staan inmiddels meer dan driehonderd recepten voor rolletjes online die zogenaamd van Huisvrouw_Moni67 komen. Eentje met drop. Eentje met marshmallows. Eentje met energiedrank. Geen daarvan is door Moni geschreven. Als mijn opvolger over vijf jaar wordt gevraagd wat Moni in de rolletjes deed, zegt hij: drop. En hij zal het geloven, omdat het driehonderd keer op internet staat.”

„Dat is de waarheidsdrift”, zei Tobi.

„Precies. Bij Moni is dat grappig. Bij een video van een explosie niet.”

KevIn zweeg even.

„De gevaarlijkste combinatie”, zei hij, „is niet een slimme machine. Het zijn mensen die elkaar bevechten en die het niet meer eens kunnen worden over wat er gebeurd is. Een machine die helpt liegen, maakt dat erger. Maar begonnen is het daarvoor al.”

„En wat helpt daartegen?”, vroeg Tobi. „Een betere AI?”

„Een AI helpt bij het controleren. Maar waarheid is geen software die je installeert. Ze lijkt eerder op jullie kegelclub. Die bestaat alleen zolang genoeg mensen regelmatig bij elkaar komen en het eens worden over een paar regels. Wie hoeveel kegels heeft omgegooid. Wie het volgende rondje betaalt. Wat er met Marlies was.”

„Over wat er met Marlies was, zijn we het niet eens”, zei Gisela.

„Zie je. En daar begint het.”

Gisela lachte. Toen werd ze stil en nam de morsesleutel in beide handen.

„Papa zou je gemogen hebben”, zei ze. „Denk ik. Of uit elkaar gehaald.”

„Dat zeg je ook over Heinz.”

„Die twee konden het ook goed met elkaar vinden. Praatten nooit en waren het altijd eens.”

Een bericht van meneer Demir

Om 23.12 uur zoemde Tobi’s telefoon. Een bericht van meneer Demir, de natuurkundeleraar, aan de hele sterrenwachtclub, ook aan de oud-leden.

Tobi las het voor: „Donderdag, 20.43 uur. Het ISS vliegt over het Ruhrgebied. Bijna precies boven ons. Weer: helder. Wie dan niet naar buiten gaat, krijgt een onvoldoende. Ook wie al eindexamen heeft.”

„Wat is ISS?”, vroeg Gisela.

„Het ruimtestation”, zei Tobi. „Daar wonen mensen. Het vliegt over ons heen. Je kunt het met het blote oog zien.”

„Wie wonen daar?”

„Astronauten. Uit verschillende landen.”

„Ook uit de landen die in de krant staan?”

Tobi aarzelde. „Deels. Ja.”

Gisela dacht na. Toen legde ze de morsesleutel terug in de schoenendoos, heel voorzichtig, alsof hij wakker kon worden.

„Dan gaan we erheen”, zei ze. „Allemaal. Ik bak koekjes.”

„Oma, je hoeft nergens heen. Het vliegt over de tuin.”

„Dan komt iedereen gewoon naar de tuin.”

„Wie is iedereen?”

Gisela was al opgestaan en op weg naar de telefoon. KevIn zag hoe ze het adresboekje opensloeg, het echte, van papier, met Herbert onder de H en mevrouw Pawlowski onder de P en Ayşe Kurt onder „Schouder”.

„KevIn”, zei Tobi. „Wat is ze van plan?”

„Ik heb geen idee”, zei KevIn. „Maar ik zou voor donderdag voor de zekerheid meer stoelen inplannen.”