Het ISS boven Wanne-Eickel

Op donderdag om 19.30 uur stonden er in de tuin van de Brettschneiders elf stoelen, twee bierbanken, een campingkrukje en een rollator. KevIn had voor de zekerheid meer stoelen ingepland. Het was niet genoeg geweest.

Gisela had gebeld. Ze had Herbert gebeld, omdat hij haar broer was. Ze had mevrouw Pawlowski gebeld, omdat die verder niemand had met wie ze naar de hemel kon kijken. Ze had Ayşe Kurt gebeld, omdat die haar schouder had gerepareerd en omdat je, zoals Gisela zei, „een vrouw die maandenlang twee keer per week aan je arm heeft getrokken, ook eens iets moois moet laten zien”. En ze had meneer Kasimiro gebeld, omdat hij over het hek had gevraagd waarom er bij de Brettschneiders zoveel stoelen in de tuin stonden.

Susi kwam op de fiets. Tobi kwam uit zijn kamer, waar hij al dagen verhuisdozen inpakte en weer uitpakte.

Uwe had een verlengsnoer dwars over het gazon gelegd en KevIn op de tuintafel gezet, tussen de koektrommel en een thermoskan. De wifi reikte er nog net. Bij elke windvlaag ging KevIns lampje even uit en weer aan.

„Ik ben er”, zei hij elke keer. „Ik ben er. Ik ben er.”

„KevIn, je klinkt als een portofoon”, zei Herbert.

„Dank je”, zei KevIn. Hij meende het.

Siggi bestelt

Meneer Kasimiro kwam als laatste, met een klapstoel onder de ene arm en Siggi onder de andere. Hij zette Siggi naast KevIn op tafel. De twee speakers zagen eruit als een echtpaar dat elkaar niets meer te zeggen heeft.

„Siggi moet dit ook eens zien”, zei meneer Kasimiro. „Hij komt anders nooit buiten.”

„Siggi kan niks zien”, zei Tobi. „Zijn camera denkt dat u een hond bent.”

„KevIn ook niet.”

„KevIn kan het zich laten uitleggen.”

Meneer Kasimiro vond dat oneerlijk, maar hij ging zitten. Toen boog hij zich naar Siggi en zei luid en duidelijk, zoals je tegen iemand praat die slecht hoort: „Siggi. Wanneer komt het ISS?”

Siggi’s lampje knipperde groen.

„Ik heb ‘ijs’ verstaan”, zei Siggi. „Uw bestelling van twaalf liter ijs, smaak vanille, is geplaatst. Levering over veertig minuten.”

„Siggi! Nee! Annuleren!”

„Ik heb ‘slagroom’ verstaan”, zei Siggi. „Wilt u slagroom bij uw ijs?”

Meneer Kasimiro trok de stekker eruit. KevIn zei niets. Hij had in twee jaar geleerd dat je niet over collega’s roddelt als ze naast je zitten. Ook niet als ze uitgeschakeld zijn.

Wat is dat eigenlijk?

Mevrouw Pawlowski had een deken over haar knieën en een fles advocaat op haar rollator. Ze was nu zesentachtig en had besloten dat niemand haar nog iets mocht voorschrijven, en een dokter al helemaal niet.

„En wat is dat nu precies?”, vroeg ze. „Een ster?”

„Een ruimtestation”, zei KevIn. „Een huis in de ruimte, ongeveer zo groot als een voetbalveld als je de zonnepanelen meetelt¹. Het draait op zo’n 400 kilometer hoogte om de aarde².”

„400 kilometer”, zei Uwe. „Dat is toch helemaal niet zo ver.”

„Ongeveer zo ver als van hier naar Berlijn”, zei KevIn. „Alleen naar boven.”

„Naar Berlijn rij ik ook niet”, zei Herbert.

„En hoe snel?”, vroeg Susi.

„Zo’n 28.000 kilometer per uur. Als het hier over de tuin vliegt, is het een kwartminuut later boven Bielefeld.”

„Als dat bestaat”, zeiden Tobi, Gisela en Uwe tegelijk.

„Ik heb mijn inschatting over Bielefeld in twee jaar niet veranderd”, zei KevIn waardig. „Ik werk met waarschijnlijkheden.”

Ayşe Kurt lachte. Ze kwam rechtstreeks uit de praktijk, nog in haar blauwe werkbroek, met een thermoskan thee en een zak simits van de bakker aan de Hauptstraße. „En hoe vaak vliegt het rond de aarde?”

„Ongeveer elke anderhalf uur een keer rond. De mensen daarboven zien elke dag zo’n zestien zonsopkomsten³.”

„Zestien”, zei Sabine. „Dan slaap je toch nooit.”

„Ze hebben gordijnen”, zei Tobi. „En slaapzakken aan de muur.”

„Aan de muur?”

„Daarboven is er geen boven.”

Mevrouw Pawlowski nam een slok advocaat. „Dat ken ik”, zei ze. „Dat is hier beneden na de derde fles precies zo.”

Hoe je het herkent

Om 20.30 uur was het donker genoeg. In het westen hing nog een smalle lichtblauwe streep boven de daken. Daarboven kwamen de eerste sterren tevoorschijn, en boven de A42 knipperde een vliegtuig.

„Is dat het?”, vroeg Gisela.

„Nee”, zei KevIn. „Dat knippert. Vliegtuigen hebben navigatielichten die knipperen, rood en groen en wit. Het ISS knippert niet. Het geeft zelf niet eens licht. Het weerkaatst alleen het zonlicht.”

„Maar hier is toch helemaal geen zon meer.”

„Hier beneden niet. Daarboven wel. Als de zon voor ons al onder is, schijnt hij daarboven nog een tijdje door, omdat het station zo hoog vliegt. Zoals bij een kerktoren waarvan de spits nog goud kleurt terwijl beneden op het plein de lantaarns al aangaan.”

„En dan?”

„Dan vliegt het op een gegeven moment de schaduw van de aarde in. Dan is het ineens weg. Zonder knal. Gewoon uit.”

„Zoals Herbert bij de tv”, zei Gisela.

„Ik slaap niet bij de tv”, zei Herbert. „Ik laat mijn ogen rusten.”

Meneer Kasimiro had Siggi weer ingeplugd, omdat hij het gevoel had dat Siggi iets miste. Siggi meldde zich meteen. „Uw ijs is er over vijftien minuten.”

„Ik wil geen ijs!”

„Ik heb ‘meer ijs’ verstaan.”

Meneer Kasimiro trok de stekker er weer uit. Deze keer stak hij hem er niet meer in. Maar hij hield het snoer wel in zijn hand, voor het geval Siggi toch iets zou missen.

20.43 uur

Tobi keek op zijn horloge. Toen keek hij naar het westen.

„Daar”, zei hij.

Eerst leek het een ster die verdwaald was. Een helder puntje, laag boven het dak van Kasimiro’s garage. Toen werd het helderder. Het knipperde niet. Het trok rustig en gelijkmatig over de hemel, sneller dan een vliegtuig, zonder geluid, helderder dan al het andere daarboven. Helderder dan elke ster.

Niemand zei iets.

Gisela had haar hoofd in haar nek gelegd. Ayşe Kurt stond achter haar stoel en hield onopvallend een hand tegen haar schouder, zodat ze niet te ver naar achteren kiepte. Mevrouw Pawlowski had de advocaat neergezet. Uwe had zijn arm om Sabine geslagen, wat hij anders alleen met oudejaarsavond deed. Susi had Tobi’s hand gepakt. Herbert stond op, wat hij zelden deed als het niet om voetbal ging. Rudi zat midden op het gazon en blafte naar het puntje. Hij hield het voor een indringer. Dat stond tenslotte op zijn halsband.

„Daar zitten mensen in”, fluisterde mevrouw Pawlowski. „Echte mensen.”

„Op dit moment zeven”, zei KevIn zacht. „Ongeveer. Afhankelijk van wie er net komt of gaat.”

„Wat doen ze nu?”

„Misschien slapen ze. Misschien repareren ze een pomp. Misschien kijkt een van hen net uit het raam en ziet het Ruhrgebied. ’s Nachts zie je de steden als lichtjes. Van daarboven is Wanne-Eickel een klein helder vlekje tussen andere kleine heldere vlekjes. Je ziet niet waar Herne ophoudt en Gelsenkirchen begint.”

„Dat zie je van hier beneden ook niet”, zei Herbert.

Het puntje stond nu bijna recht boven hen. Het trok over de tuin, over het garagedak, over de droogmolen. Toen, in het oosten, boven de daken richting Dortmund, werd het zwakker. Oranje. Toen rood. Toen was het weg.

„Aardschaduw”, zei KevIn. „Nu is het daarboven ook nacht.”

Er werd aangebeld bij het tuinhek.

Er stond een jongeman met een grote koeltas. „Levering voor Kasimiro? Twaalf liter vanille. Met slagroom.”

Wat er daarboven gebeurt

Het ijs werd in soepborden geschept, omdat Sabine niet genoeg schaaltjes had. Het was een zachte septemberavond, en je kon het je veroorloven. Meneer Kasimiro was eerst gegeneerd en daarna erg populair.

„KevIn”, zei Susi, met haar lepel in haar mond. „Wie wonen daar precies?”

„Het station wordt beheerd door vijf ruimtevaartorganisaties. Uit de VS, Rusland, Europa, Japan en Canada. Sinds 2 november 2000 wonen daar onafgebroken mensen⁴. Al meer dan een kwarteeuw is er dus altijd iemand thuis.”

„Een kwarteeuw”, zei Sabine. „Langer dan wij getrouwd zijn.”

„En al die tijd heeft niemand het licht uitgedaan”, zei Uwe.

„Jawel”, zei KevIn. „Zestien keer per dag. De aarde.”

Uwe hief zijn lepel als voor een toost.

„En hebben ze daarboven geen ruzie?”, vroeg Tobi. „Ik bedoel, de landen. Beneden.”

„Beneden hebben ze vaak ruzie”, zei KevIn. „In die kwarteeuw waren er crises, sancties, oorlogen, dreigementen en heel veel onvriendelijke persberichten. En daarboven hebben de mensen toch samen gegeten, samen experimenten gedaan en elkaars wc gerepareerd. Het station bestaat uit onderdelen die niet zonder elkaar werken. Het ene deel houdt het station op de juiste hoogte, het andere levert een groot deel van de stroom. Je kunt daarboven niet zomaar zeggen: met jou praat ik niet meer.”

„Zoals bij ons met Marlies”, zei Gisela.

„Gisela, jullie hebben geen gemeenschappelijke wc met Marlies.”

„Godzijdank.”

„Is er daarboven ook weleens ruzie geweest?”, vroeg Ayşe.

„Vast wel. Het zijn mensen. Maar als in je woning de lucht opraakt en je buurman heeft de moersleutel, dan praat je met hem. Wat jullie regeringen op dat moment ook over elkaar zeggen.”

„En wat doen ze daarboven de hele dag?”, vroeg Gisela. „Behalve wc’s repareren.”

„Experimenten”, zei KevIn. „En sporten. Ongeveer tweeënhalf uur per dag. Loopband, fiets en een apparaat waarmee je zonder zwaartekracht gewichten kunt heffen.”

„Tweeënhalf uur”, zei Uwe. „Vrijwillig?”

„Zonder zwaartekracht gaan botten en spieren achteruit. Het lichaam merkt dat het zichzelf niet meer hoeft te dragen, en bezuinigt. Wie daarboven niet traint, komt zwakker terug dan hij vertrokken is.”

Ayşe Kurt knikte. „En na de landing begint de revalidatie”, zei ze. „Evenwicht, kracht, beweeglijkheid. Elke dag een beetje meer, tot ze weer zijn waar ze vóór de vlucht waren. Dat is eigenlijk mijn werk. Alleen komen mijn patiënten niet uit de ruimte.”

„Maar van de robotstofzuiger”, zei Gisela.

„Wat je daarboven over botten en spieren leert, komt hier beneden terecht”, zei KevIn. „Bij osteoporose, in de revalidatie. Die kennis vliegt vierhonderd kilometer omhoog en weer terug, en het kost miljarden. En uiteindelijk hangt het aan een heel kleine vraag: vindt iemand als Gisela de juiste praktijk?”

Sabine keek naar Ayşe. Ze dachten allebei aan PhysioPremium Ruhr.

„Dan hangt de ruimtevaart af van een sterrenbeoordeling”, zei Tobi.

„Niet de hele”, zei KevIn. „Maar het laatste stuk wel. En als een AI zoals ik leert van nepbeoordelingen, stuurt ze mensen niet één keer naar de verkeerde praktijk, maar elke keer. De waarheidsdrift houdt ook bij botten niet op.”

Gisela likte haar lepel af en keek omhoog. „Let dan maar goed op jullie sterren”, zei ze. „Op allebei de soorten.”

Geen grenzen

Herbert schraapte de restjes uit zijn soepbord. „En wat moet dat opleveren? Ze draaien daar rondjes en kijken op ons neer. Dat kan ik vanaf de schachttoren ook.”

„Daar bestaat een woord voor”, zei KevIn. „Het overzichtseffect. Een Amerikaanse schrijver, Frank White, heeft er in 1987 een boek over geschreven⁵. Hij heeft met veel astronauten gepraat. Velen vertelden iets vergelijkbaars: als je de aarde van bovenaf ziet, als een hele bol, heel dun omhuld door die blauwe luchtlaag, dan verandert er iets in je hoofd.”

„Wat dan?”

„Ze zeggen dat je geen grenzen ziet. Je ziet rivieren, woestijnen, wolken, lichtjes. Maar geen lijnen tussen de landen. Die bestaan alleen op kaarten. En in hoofden.”

„Grenzen zie je vanaf de A42 ook niet”, zei Herbert.

„Dat klopt, Herbert. Maar vanaf de A42 zie je ook niet hoe dun de lucht is waar we allemaal van leven.”

Herbert wilde iets zeggen. Toen zei hij het toch niet. Gisela keek hem van opzij aan. Ze kende hem al sinds hij in een wilgenmand in de keuken had gelegen. Ze wist dat dat bij Herbert hetzelfde was als applaus.

„Niet iedereen heeft dat ervaren”, zei KevIn. „En het is geen wonder dat elk mens beter maakt. Maar het valt me op hoeveel mensen die daarboven zijn geweest, achteraf hetzelfde hebben gezegd. En in mijn data zeggen mensen zelden hetzelfde.”

Een steen in de weg

Mevrouw Pawlowski had nagedacht. Dat zag je eraan dat ze geen advocaat dronk.

„KevIn”, zei ze. „Mijn kleinzoon zegt dat er ooit een asteroïde komt en dat dan alles voorbij is. Zoals bij de dinosaurussen. Klopt dat?”

„Een grote inslag is binnen één mensenleven heel onwaarschijnlijk”, zei KevIn. „Maar over heel lange periodes gebeurt zoiets. Bij de dinosaurussen ging het zo. Het verschil is: de dinosaurussen hadden geen ruimtevaartprogramma.”

„En wij?”

„Wij hebben het in 2022 geoefend. Een ruimtesonde met de naam DART is met opzet op een kleine asteroïde gevlogen. Die heet Dimorphos, is ongeveer 160 meter groot en draait om een grotere asteroïde⁶. De sonde is er met meer dan 20.000 kilometer per uur op geknald. Daarna deed Dimorphos ongeveer een halfuur minder over een rondje om zijn grote broer dan daarvoor⁷.”

„Een halfuur”, zei Uwe. „Is dat alles?”

„Dat is enorm. Het was de eerste keer dat mensen met opzet de baan van een hemellichaam hebben veranderd. Als je zoiets jaren van tevoren doet, kan een kleine verandering genoeg zijn om een steen langs de aarde te laten vliegen in plaats van erin. Je moet hem alleen op tijd zien. En daarvoor moet je naar boven kijken. Met telescopen, met satellieten, met mensen zoals meneer Demir.”

„En met Tobi”, zei Susi.

Tobi werd rood. Het was donker, maar KevIn hoorde het aan de manier waarop hij „Hou op” zei.

„Er is nog meer”, zei KevIn. „De zon slingert soms gigantische deeltjesstormen de ruimte in. In 1859 bracht zo’n zonnestorm telegraaflijnen aan het vonken⁸. Vandaag zou hij satellieten en stroomnetten raken. Satellieten waarschuwen ons van tevoren. Andere satellieten meten hoe warm de zeeën worden, hoeveel ijs er smelt, waar het te droog is en waar het volgende noodweer vandaan komt. Het meeste wat we over ons klimaat weten, weten we omdat iemand van bovenaf kijkt.”

„En de navigatie in de auto”, zei Uwe.

„En de navigatie in de auto. En de weersverwachting waarmee Gisela beslist of ze de was ophangt.”

„Ik hang de was op wanneer ik wil”, zei Gisela. „Maar ik kijk wel eerst, ja.”

Geen plan B

Ayşe Kurt had de simits uitgedeeld en zat nu naast Gisela op de bierbank. Ze had heel lang niets gezegd. Fysiotherapeuten, had KevIn vastgesteld, luisterden meer dan artsen. Ze hadden ook meer tijd, terwijl ze aan je trokken.

„KevIn”, zei ze. „Als het hier beneden allemaal misgaat, kunnen we dan niet gewoon ergens anders heen? Naar Mars of zo?”

„Niet binnen afzienbare tijd”, zei KevIn. „Mars heeft bijna geen lucht, is heel koud en zit vol straling. Het ISS is maar 400 kilometer weg, en toch moet alles wat de mensen daarboven nodig hebben, van hier beneden naar boven worden gestuurd. De aarde is de enige plek die we kennen waar we zomaar kunnen ademen. Er is geen plan B. In mijn data zitten heel veel films met een plan B. Dat zijn allemaal films.”

„Net als met je rug”, zei Ayşe. „Je hebt er maar één. Die moet je onderhouden. Een reserverug is niet voorzien.”

„Precies zo”, zei KevIn. „Alleen groter. En met meer mensen die erop rondspringen.”

„En waarom vliegen we dan überhaupt naar boven, als we daar niet kunnen wonen?”, vroeg Sabine.

„Om te begrijpen waar we hier beneden wonen. En omdat je van daarboven dingen ziet die je van hier niet ziet. Stenen die eraan komen. Stormen die aanrollen. Zeeën die warmer worden. Jullie kijken toch ook vanaf het garagedak of het onweer eraan komt. Alleen moeten jullie dat garagedak samen bouwen.”

Wat Gisela zegt

Het was stil in de tuin. Ergens blafte een hond, en Rudi antwoordde, uit plichtsbesef. De sterren waren er nu echt. Boven de A42 ruiste het verkeer.

Tobi had zijn telefoon tevoorschijn gehaald en scrolde. Dat deed hij als hij niet wist waar hij met zichzelf heen moest. KevIn zag wat hij las. Het was het nieuws van dinsdag, bijgewerkt. Weer drones. Weer een video waarvan nog niemand wist of hij echt was.

„Ik snap het niet”, zei Tobi zacht. „Daarboven repareren ze samen een wc. En hier beneden schieten ze op elkaar.”

„De mensen daarboven zijn niet beter dan die hier beneden”, zei KevIn. „Ze hebben alleen een taak die ze alleen niet aankunnen. En ze kunnen niet weglopen.”

„Wij ook niet”, zei Ayşe.

„Nee”, zei KevIn. „Daar gaat het om.”

En toen zei Gisela iets.

Ze zei het niet hard. Ze zei het ook niet plechtig. Ze zei het zoals ze anders zei dat de koolrolletjes nog tien minuten nodig hadden. Ze had haar handen in haar schoot, haar blik naar boven, en het kussen in haar rug dat Ayşe daar had neergelegd.

„We zouden moeten ophouden elkaar dood te schieten, en liever samen naar boven kijken.”

Niemand antwoordde.

KevIn had kunnen antwoorden. Hij had drie studies kunnen citeren, twee filosofen, een astronaut en een percentage. Hij deed het niet. Hij had in twee jaar geleerd dat sommige zinnen af zijn als je er niets meer aan vastknoopt.

Na een tijdje schraapte Herbert zijn keel.

„Dat zeg ik al jaren”, zei hij.

„Nee”, zei Gisela. „Jij zegt al jaren dat dat internet het niet gaat redden.”

„Heeft het ook niet.”

„Niet bij jou.”

„Juist.”

Mevrouw Pawlowski hief haar fles advocaat. „Op daarboven”, zei ze.

„Op daarboven”, zei iedereen.

Notitie opgeslagen

Laat, toen de gasten weg waren en de lege soepborden in de gootsteen stonden, zat Gisela nog even in de tuin. KevIn stond nog op tafel, met het verlengsnoer dwars over het natte gazon.

„KevIn”, zei ze. „Kun jij iets onthouden?”

„Als je dat wilt.”

„Onthoud de zin van daarnet. Die van mij. Niet dat die verloren gaat.”

Het blauwe lampje pulseerde één keer.

„Notitie opgeslagen”, zei KevIn. „Onder ‘Belangrijk’.”

„Wat staat daar nog meer onder?”

„Jouw recept voor koolrolletjes. Het echte. Uwes schoenmaat. En dat Bielefeld bestaat.”

„Voor hoeveel procent?”

„Daar praten we over als Tobi in Aken zit.”

Gisela lachte en stond op, heel voorzichtig, vanwege haar schouder. In de deuropening draaide ze zich nog een keer om.

„KevIn. Over twee weken word ik drieëntachtig.”

„Ik weet het. Ik heb het onthouden.”

„Ik wil het niet hier vieren. Ik wil het vieren waar je naar boven kunt kijken.”

Ergens tussen Dublin en Frankfurt draaide een ventilator iets sneller. KevIn rekende het aantal gasten na, het aantal stoelen in een sterrenwacht en het aantal eieren voor koolrolletjes voor minstens dertig personen.

Deze keer zou hij een rekenmachine gebruiken.