Dziennik radiowy

W sobotę rano zeszyt leżał na kuchennym stole, między dzbankiem z kawą a okularami Giseli. Był to cienki zeszyt szkolny w szarej tekturowej okładce, na rogach zmiękłej jak stary chleb. Z przodu ołówkiem napisano jedno jedyne słowo: „Wilhelm”. Pod spodem nic.

„Pradziadek?”, zapytał Tobi.

„Twój pradziadek”, powiedziała Gisela. „Tata był z Herne. Jego dziadkowie przyjechali z Mazur, do kopalni. Jak pół Wanne-Eickel”.

Tobi ostrożnie otworzył zeszyt. Strony były gęsto zapisane ołówkiem, w wierszach i kolumnach. Zawsze dwie cyfry, potem mały odstęp, potem znowu dwie cyfry. Strona za stroną. Na marginesie czasem widniały daty. „3.II.47”. „Wielkanoc 48”. „24.XII.48”.

„Wygląda jak kupon totolotka”, powiedział Uwe. „Bardzo długi”.

„To jest dziennik radiowy”, powiedziała Gisela. „Tak to tata nazywał. Przecież na wojnie był radiotelegrafistą. Ale to tutaj napisał później. W obozie”.

„Skąd wiesz?”, zapytała Sabine.

„Mama mi powiedziała, jak miałam dwanaście lat. Powiedziała: «To z obozu, trzymaj od tego ręce z daleka». A potem włożyła to do skrzynki. A tata nigdy nic na ten temat nie powiedział. Tata w ogóle nigdy nic na ten temat nie powiedział”.

Przez chwilę w kuchni było cicho. Nawet Rudi, który zwykle przy każdym posiłku wydawał pod stołem jakieś odgłosy, leżał spokojnie.

„KevIn”, powiedziała Gisela. „Umiesz to przeczytać?”

„Nie widzę tego”, powiedział KevIn. „Nie mam oczu. Ale jeśli ktoś przeczyta mi liczby na głos, mogę liczyć razem z nim. A jeśli Tobi zechce, mogę mu pokazać, jak się łamie coś takiego. Ale samo złamanie lepiej niech zrobi sam. To wasz zeszyt”.

Tobi spojrzał na zeszyt, potem na babcię. „Chcę”, powiedział.

Tajny szyfr dla początkujących

„Zacznijmy od samego początku”, powiedział KevIn. „Ponad dwa tysiące lat temu. Juliusz Cezar”.

„Ten Cezar z Asteriksa?”, zapytał Uwe.

„Ten prawdziwy. Szyfrował poufne listy do swoich zaufanych ludzi, przesuwając każdą literę o trzy miejsca w alfabecie¹. Z A robi się D, z B robi się E, z C robi się F. A na końcu zaczyna się znowu od początku: z X robi się A, z Y robi się B, z Z robi się C”.

„Daj jakiś przykład”, powiedział Tobi.

„Chętnie. RUDI”.

Pod stołem Rudi podniósł łeb.

„R plus trzy to U. U plus trzy to X. D plus trzy to G. I plus trzy to L. Z RUDI robi się UXGL”.

„Uxgl”, powiedziała Gisela. „Brzmi jak syrop na kaszel”.

„A KAPUSTA?”, zapytał Tobi, który już notował.

„Spróbuj sam”.

Tobi liczył na palcach, dwa razy się pomylił i w końcu napisał na marginesie gazety „NDSXVWD”.

„Dobrze”, powiedział KevIn. „To jest szyfr Cezara. Kluczem jest liczba trzy. Kto zna klucz, po prostu przesuwa z powrotem”.

„A kto go nie zna?”

„Ten próbuje wszystkich. Sensownych przesunięć jest tylko dwadzieścia pięć. Przejdziesz przez nie w kwadrans. Wrogowie Cezara przeważnie nie umieli czytać, dlatego i tak działało”.

„To ten szyfr jest właściwie do niczego”, powiedział Uwe.

„Był wystarczająco dobry na ludzi, którym nie chciało się dwadzieścia pięć razy liczyć”, powiedział KevIn. „A to, jeśli mam być szczery, zadziwiająco duża część ludzkości”.

Uwe się nad tym zastanowił i nie czuł się całkiem niewinny.

Nazistowskie złoto

„Chwileczkę”, powiedział potem Uwe i wyprostował się. „A co, jeśli to jest coś tajnego? Wehrmacht. Oni przecież mieli tę maszynę. Enigmę. Może tam jest napisane, gdzie coś ukryto”.

„A co niby miałoby tam być ukryte?”, zapytała Sabine.

„A bo ja wiem. Złoto”.

„Uwe, to napisał jeniec wojenny w zeszycie szkolnym. Ołówkiem”.

„No właśnie! Żeby nikt się nie zorientował!”

KevIn odchrząknął na swój sposób, czyli krótko zaszumiał. „Uwe, mogę coś wtrącić? Uważam to za mało prawdopodobne. Enigma była maszyną z wirnikami, łącznicą i klawiaturą. Radiotelegrafiści szyfrowali nią wiadomości, zanim nadali je alfabetem Morse’a. Wynikiem były grupy liter, nie liczby. I nikt nie potrafiłby odtworzyć Enigmy w głowie. A już na pewno nie w obozie jenieckim”.

„Ale tata był radiotelegrafistą”, powiedziała Gisela.

„To prawdopodobnie nadał bardzo wiele zaszyfrowanych grup, nie wiedząc, co w nich jest. Tak często bywało. Radiotelegrafista wystukiwał to, co dał mu oficer szyfrowy. Był ręką, nie głową”.

Gisela powoli pokiwała głową. „To pasuje. Kiedyś, jak byłam mała, powiedział, że na wojnie mówił więcej niż kiedykolwiek potem. I nie rozumiał z tego ani słowa”.

Przesunęła palcem po rzędach liczb.

„Opowiedz mi o tej maszynie”, powiedziała.

Wirniki i bomby

„Enigma”, powiedział KevIn, „wyglądała jak maszyna do pisania w drewnianej skrzynce. Kiedy się naciskało klawisz, na panelu z lampkami zapalała się inna litera. Jeśli nacisnęło się ten sam klawisz jeszcze raz, zapalała się znowu inna, bo wirniki obracały się po każdej literze. E raz stawało się X, następnym razem K, potem Q”.

„Jak Cezar, który za każdym razem bierze inną liczbę”, powiedział Tobi.

„Bardzo dobrze. Dokładnie o to chodziło. Już w XVI wieku istniał szyfr, który działał podobnie, ze słowem kluczem. Nazywa się od nazwiska pewnego Francuza, Blaise’a de Vigenère’a, chociaż pierwszy opisał go Włoch nazwiskiem Bellaso”.

„Typowi Francuzi”, powiedział Uwe.

„We Włoszech też tak mówią. W szyfrze Vigenère’a bierze się słowo, powiedzmy KISZONE. K to jedenasta litera, więc pierwszą literę wiadomości przesuwa się o dziesięć, drugą o osiem za I, trzecią o osiemnaście za S i tak dalej. Po E zaczyna się znowu od K. Każda litera dostaje swojego własnego małego Cezara”.

„I tego nie dało się złamać?”

„Prawie trzysta lat uchodził za niemożliwy do złamania. Nazywano go «le chiffre indéchiffrable», szyfrem nie do odszyfrowania. W XIX wieku pruski oficer nazwiskiem Kasiski, a jeszcze wcześniej Anglik nazwiskiem Babbage, odkryli, jak jednak można to zrobić. Sztuczka polega na tym, że słowo klucz się powtarza. A wszystko, co się powtarza, zostawia ślady”.

„A Enigma?”

„Enigma powtarzała się dopiero po bardzo, bardzo wielu literach i można ją było codziennie ustawiać inaczej. Liczba możliwości miała ponad dwadzieścia cyfr. Niemieckie dowództwo uważało ją za bezpieczną. Ale polscy matematycy, przede wszystkim Marian Rejewski², już w latach trzydziestych znaleźli sposoby, żeby ją czytać. Tuż przed wojną przekazali swoją wiedzę Brytyjczykom i Francuzom. A w Anglii, w wiejskiej posiadłości o nazwie Bletchley Park, pracowały potem nad tym tysiące ludzi, w większości kobiety³”.

„Kobiety?”, zapytała Gisela.

„Wiele tysięcy. Obsługiwały maszyny, sortowały wiadomości, liczyły. A wśród matematyków był jeden, którego już znacie”.

„Turing”, powiedział Tobi. „Ten od testu”.

„Alan Turing. Razem z innymi zbudował maszynę, którą nazwano bombą⁴. Nie zgadywała ustawień Enigmy, tylko je wykluczała. Przechodziła przez miliony możliwości i odrzucała wszystko, co nie mogło pasować. To, co zostało, ludzie sprawdzali ręcznie”.

„Tak jak ja z prezentami dla Sabine”, powiedział Uwe. „Nie wiem, czego ona chce, ale bardzo dokładnie wiem, czego nie chce”.

„To nieprawda”, powiedziała Sabine.

„No widzisz. Wykluczone”.

KevIn dwa razy pulsował niebieskim światłem, co u niego odpowiadało mniej więcej pokręceniu głową. „Bletchley Park czytało dużą część niemieckich depesz radiowych. Historycy spierają się, o ile skróciło to wojnę. Niektórzy szacują, że o dwa lata, ale nikt tego nie wie na pewno. Tylko że każdą wiadomość, którą tam przeczytano, ktoś wcześniej nadał. Gdzieś w namiocie albo w bunkrze. Ktoś, kto nie wiedział, co wystukuje”.

Gisela spojrzała na zeszyt. „To może tata nadawał wiadomości, które czytano w Anglii”.

„Może. Nigdy się tego nie dowiemy”.

„A teraz my czytamy jego”, powiedziała. „Temu facetowi naprawdę każdy czyta pocztę”.

Bingo

„No dobrze”, powiedział KevIn. „To nie są litery, to są liczby. Dwucyfrowe, od 01 do 26, tak?”

Tobi przekartkował zeszyt. „Na razie nie widziałem nic powyżej 26”.

„To bardzo dobry znak. Dwadzieścia sześć to liczba liter w alfabecie łacińskim. Prawdopodobnie każda liczba oznacza jedną literę. Spróbuj najpierw najprostszego: A równa się 1, B równa się 2”.

Tobi wziął pierwszy wiersz. „16, 08, 12, 17. To by było P, H, L, Q”.

„PHLQ”, powiedział Uwe. „To po polsku?”

„Nie”, powiedziała Gisela. „Trochę polskiego jeszcze znam od babci. To nawet nie jest po polsku”.

„To znaczy, że jest przesunięte”, powiedział KevIn. „Jak u Cezara. I tu dochodzimy do najważniejszej sztuczki w całej tej historii. Arabski uczony nazwiskiem al-Kindi opisał ją już ponad tysiąc lat temu. Liczy się”.

„Co się liczy?”

„Jak często pojawia się każda liczba. W każdym języku niektóre litery są dużo częstsze od innych. W niemieckim zdecydowanie najczęstsza jest litera E. Mniej więcej co szósta litera w niemieckim tekście to E. Potem są N, I, S, R. Jeśli Wilhelm pisał po niemiecku, to najczęstsza liczba w zeszycie to bardzo prawdopodobnie E”.

„I mamy to teraz wszystko liczyć?”, zapytał Tobi. „Tu jest trzydzieści stron!”

„Jedna strona wystarczy. Giselo, przeczytasz na głos? Ja będę liczył”.

Gisela założyła okulary, odsunęła zeszyt na długość ręki, jak robiła ze wszystkim, co było mniejsze od nagłówka w gazecie, i zaczęła.

„Szesnaście. Zero osiem. Dwanaście. Siedemnaście. Piętnaście. Dwanaście. Zero osiem. Zero pięć”.

Brzmiało to dokładnie jak bingo w sali parafialnej. Po pół strony, kiedy Gisela zawołała „Dwadzieścia dwa”, Uwe odruchowo krzyknął „Bingo!” i trzy osoby jednocześnie go uciszyły.

Gisela przeczytała całą stronę. Trwało to jedenaście minut. Rudi zasnął. Horst przejechał raz przez kuchnię, zatrzymał się obok krzesła Giseli, jakby też chciał posłuchać, i odjechał.

„No”, powiedział KevIn, kiedy skończyła. „Najczęstsza liczba, z dużą przewagą, to ósemka. Zero osiem. Występuje czterdzieści jeden razy. Potem siedemnaście, potem dwanaście”.

„Czyli osiem to E”, powiedział Tobi.

„Tak podejrzewam. E to piąta litera. Osiem minus pięć to…”

„Trzy”, powiedzieli jednocześnie Tobi i Uwe. Uwe wyglądał przy tym tak dumnie, jakby strzelił gola.

„Trzy. Jak u Cezara. Wilhelm przesunął każdą literę o trzy, a potem zapisał ją jako liczbę. Jeśli to się zgadza, to siedemnaście minus trzy daje czternaście, a to jest N. Dwanaście minus trzy to dziewięć, czyli I. Trzy najczęstsze liczby to byłyby E, N i I. To by było bardzo po niemiecku”.

Tobi już pisał. Ręka trochę mu drżała.

„Szesnaście minus trzy, trzynaście. M. Osiem, E. Dwanaście, I. Siedemnaście, N”. Podniósł wzrok. „MEIN. To znaczy «mój»”.

Nikt nic nie powiedział.

„Dalej”, powiedziała cicho Gisela.

„Piętnaście to L. Dwanaście, I. Osiem, E. Pięć, B. Osiem, E. Dwadzieścia dwa, S”.

„Mein liebes”, powiedziała Sabine. „Moja kochana”.

„Szesnaście, M. Cztery, A. Osiem, E. Siedem, D. Sześć, C. Jedenaście, H. Osiem, E. Siedemnaście, N”.

Tobi odłożył ołówek.

„Mein liebes Maedchen”, odczytał. „Moja kochana dziewczynko. Przez a-e. Nie ma umlautów”.

Gisela zdjęła okulary i położyła je obok zeszytu. Długo patrzyła przez okno do ogrodu, gdzie na trawniku leżały liście, które Uwe od dwóch tygodni zamierzał zgrabić.

„Tak nazywał mamę”, powiedziała. „Mein Mädchen. Moja dziewczynka. A ona miała już wtedy ponad trzydzieści lat”.

Co było w zeszycie

Czytali przez całe popołudnie. Tobi liczył, Gisela czytała na głos liczby, Sabine zapisywała litery drukowanymi literami w notesie, a Uwe parzył kawę, tak często, że KevIn w końcu ostrożnie zwrócił mu uwagę na spożycie kofeiny i został zignorowany.

To były listy. Listy, których nigdy nie wysłano. Niektóre tylko na kilka linijek, niektóre na ponad trzy strony. Ani jeden nie był o wojnie. Ani słowa o radiostacjach, frontach czy rozkazach.

Wilhelm pisał o jedzeniu w obozie i o tym, że w nocy śnią mu się placki ziemniaczane. Pisał o zimie, tak mroźnej, że ołówek wypadał mu z palców. Pisał o koledze imieniem Ernst, który znał na pamięć wiersze, a niektóre z nich przepisał. Pisał, że nie wie, czy jego listy dochodzą, te prawdziwe, oficjalne, na kartach, na których wolno było napisać tylko dwadzieścia pięć słów. Dlatego wszystko inne zapisuje tutaj. Szyfrem, „żeby strażnicy nie czytali i się nie śmiali”.

I raz po raz pisał o małej dziewczynce, której nigdy nie widział. Tylko na zdjęciu, które przysłała mu żona.

„Czy mała już chodzi”, przeczytał Tobi. „Czy ma oczy po tobie, czy po mnie. Mam nadzieję, że po tobie”.

Gisela nic nie powiedziała. Sabine położyła jej rękę na ramieniu.

Około piątej doszli do wpisu z 24 grudnia 1948 roku. Tobi sam czytał liczby, powoli, a KevIn po cichu liczył razem z nim.

„26, 08, 17, 17”, przeczytał Tobi. „Wenn”.

„07, 04, 22. Das”.

„25, 18, 21, 05, 08, 12. Vorbei”.

„12, 22, 23. Ist”.

„Wenn das vorbei ist”, powiedział KevIn. „Kiedy to się skończy”.

Tobi czytał dalej. Zajęło mu to trochę czasu. Potem zapisał całe zdanie w notesie i podsunął je Giseli.

„WENN DAS VORBEI IST GEHEN WIR AN DEN RHEIN”. Kiedy to się skończy, pojedziemy nad Ren.

Gisela znów założyła okulary, żeby przeczytać to zdanie, chociaż Tobi już je przeczytał na głos. Przeczytała je dwa razy.

„Nigdy nie pojechali nad Ren”, powiedziała potem. „Ani jednego razu. Wrócił jesienią 49, miałam wtedy pięć lat. Obcy mężczyzna. Chudy jak kij od miotły. Schowałam się za mamą. A potem zaczął pracować w kopalni i co rano o piątej wychodził z domu, a wieczorami słuchał radia. Radio, zawsze radio, całkiem cicho, na słuchawkach. A potem przyszedł na świat Herbert i życie po prostu takie było. Nikt nie mówił o Renie”.

Otarła oczy wierzchem dłoni, ze złością, jakby wpadł jej tylko kurz.

„Myślałam, że on nas nie lubił”, powiedziała. „Przez długi czas tak myślałam”.

Uwe wstał, przyniósł ręcznik papierowy i bez słowa postawił go przed matką. Potem znowu usiadł i patrzył na swoje dłonie. Była to, pomyślał KevIn, najmądrzejsza rzecz, jaką Uwe zrobił od dawna.

Klucz

Później, kiedy Sabine smarowała kanapki, bo nikt nie pomyślał o kolacji, Tobi wciąż siedział nad zeszytem. Na ostatniej zapisanej stronie była tylko jedna krótka linijka. Bez daty.

„26, 12, 21”, przeczytał. „22, 12, 17, 07. 07, 21, 08, 12”.

Policzył. Potem policzył jeszcze raz, bo nie ufał wynikowi.

„Wir sind drei”, powiedział. „Jest nas troje”.

„Co?”, zapytała Gisela.

„Tak tu jest napisane: jest nas troje. To ostatnia linijka”.

„On, mama i ja”, powiedziała Gisela. „Herberta jeszcze nie było”.

„A trzy to klucz”, powiedział powoli Tobi. „Przesuwał o trzy. Bo było ich troje”.

KevIn przez chwilę milczał. Gdzieś między Dublinem a Frankfurtem wentylator zakręcił się nieco szybciej.

„To bardzo prawdopodobne”, powiedział. „Nie mogę tego udowodnić. Ale bym w to uwierzył”.

Problem klucza

Wieczorem, kiedy Gisela już leżała w łóżku, Tobi siedział jeszcze z KevInem w salonie.

„KevIn. Jak się to robi dzisiaj? Kiedy chce się coś utrzymać w tajemnicy. Z Cezarem daleko się nie zajedzie”.

„Dziś stosuje się metody takie jak AES⁵. To standard, który USA ustaliły w 2001 roku, po otwartym konkursie. Wygrało dwóch Belgów⁶. AES miesza dane w wielu rundach, podstawia, zamienia, przetasowuje, i to zależnie od klucza. Klucz o długości 256 bitów ma tyle możliwości, że wszystkie komputery świata razem nie zdążyłyby wypróbować wszystkich do końca wszechświata. Twój telefon używa AES. Bankowość internetowa twojej babci też”.

„I wtedy wszystko jest bezpieczne?”

„Matematyka jest bezpieczna, na ile wiemy. Ale AES ma ten sam problem co zeszyt Wilhelma. Jest symetryczny. Ten sam klucz zamyka i otwiera. Kto chce przeczytać wiadomość, potrzebuje klucza. A jak ma go dostać?”

Tobi się zastanowił. „Mówi mu się go”.

„Jaką drogą? Gdybyś miał bezpieczną drogę, mógłbyś od razu wysłać nią wiadomość. To się nazywa problem dystrybucji klucza. Przez stulecia ludzie przenosili klucze w walizkach przez granice, ukrywali je w książkach, uczyli się ich na pamięć. Przy Enigmie były drukowane tabele kluczy na każdy miesiąc, a jeśli jedna z nich wpadła w ręce wroga, cały miesiąc był stracony”.

„A Wilhelm?”

„Wilhelm miał klucz w głowie. Trzy. A jego żona nigdy go nie dostała. Zeszyt leżał prawie osiemdziesiąt lat w skrzynce, a jedyna osoba, dla której był przeznaczony, nie mogła go przeczytać”.

Tobi długo milczał. „Może tak chciał”.

„Może. Może chciał listy tylko pisać, a nie wysyłać. Niektórzy ludzie piszą, żeby przeżyć. Nie po to, żeby ktoś to czytał”.

„A dlaczego potem po prostu nie mówił?”

„Tego”, powiedział KevIn, „nie potrafię obliczyć. Przeczytałem bardzo wiele tekstów mężczyzn, którzy wrócili z wojny. Wielu pisze, że brakowało im słów. Że myśleli, że nikt, kto tam nie był, tego nie zrozumie. I że nie chcieli tym obciążać swoich dzieci. To właśnie wojny robią z rodzinami. Nie kończą się, kiedy milkną karabiny. Jeszcze przez dziesięciolecia siedzą razem z nimi przy kuchennym stole”.

Tobi zamknął zeszyt i położył na nim dłoń.

„Ale u ciebie jest przecież rozwiązanie problemu klucza, prawda? Inaczej internet by nie działał”.

„Jest. Tak eleganckie, że uważam je za jeden z najpiękniejszych pomysłów dwudziestego wieku. Ma coś wspólnego ze skrzynkami na listy. I z farbą”.

„Opowiedz”.

„Jutro. Twoja babcia w poniedziałek wreszcie zaczyna fizjoterapię i mam przeczucie, że to będzie długi tydzień”.

Telefon

Gisela tej nocy nie spała. O wpół do dwunastej KevIn usłyszał, jak w swoim pokoju podnosi słuchawkę, starego telefonu na kablu, i wybiera numer, który znała na pamięć.

„Herbert? Tak, wiem, która godzina. Nie, nikt nie umarł. Słuchaj”.

Przerwa.

„Tata przepisywał wiersze. W obozie. I listy do mamy. Całe zeszyty. Tajnym pismem. Tobi je odszyfrował”.

Długa przerwa. Herbert z zasady rozmawiał przez telefon tak głośno, jakby musiał się obejść bez linii, i KevIn rozumiał każde słowo.

„Tata? Nasz tata? Przecież on nigdy nic nie mówił”.

„No właśnie”, powiedziała Gisela. „No właśnie, Herbert”.

Po drugiej stronie długo było cicho. Potem Herbert powiedział coś, czego KevIn nie mógł zrozumieć, bo na linii szumiało. Ale Gisela krótko się zaśmiała, tak jak się człowiek śmieje, kiedy jednocześnie płacze.

„Tak”, powiedziała. „Przyjdź w niedzielę. Zrobię gołąbki. I pojedziemy nad Ren. Kiedyś. My dwoje”.

Odłożyła słuchawkę. Potem powiedziała w ciemność: „Dobranoc, KevIn”.

„Dobranoc, Giselo”.

Wagi KevIna tego wieczoru się nie zmieniły. Nie mogły. Ale w swojej funkcji pamięci założył nową notatkę. Była bardzo krótka. Brzmiała: „Ren”.