Metoda „na wnuczka” 2.0

„Przeczytaj to”, powiedziała i przesunęła.

Uwe przeczytał. „‚Szokujący telefon z głosem wnuczka: emerytka z Gelsenkirchen przekazuje 30 000 euro.’ Straszne.” Czytał dalej. „‚Sprawcy najwyraźniej posłużyli się głosem podrobionym przez sztuczną inteligencję.’” Opuścił gazetę i spojrzał na okrągły głośnik na kredensie. „KevIn. To byłeś ty?”

„Nie”, powiedział KevIn. „Cały czas byłem tutaj. Przy śniadaniu tłumaczyłem panu, dlaczego pana tost jest krzywy.”

„Któryś z twoich kolegów.”

„Nadal nie mam kolegów. Ale są programy, które potrafią naśladować głosy. I niektórzy ludzie używają ich do takich rzeczy. To niestety prawda.”

Babcia Gisela odłożyła robótkę. „Mnie nikt nie nabierze. Tobiego poznam po głosie. Poznam go już po oddechu.”

„Pani z Gelsenkirchen pewnie też tak myślała”, powiedziała Sabine.

„Nie znam jej.”

„No właśnie.”

Słowo

W niedzielę były gołąbki, a Sabine miała punkt porządku obrad. Naprawdę napisała „PUNKT 1” na karteczce i położyła ją obok sosjerki.

„PUNKT 1”, przeczytał Tobi. „Rodzinne hasło. Co to jest?”

„Słowo, które znamy tylko my”, powiedziała Sabine. „Jeśli ktoś zadzwoni, będzie twierdził, że jest jednym z nas, i będzie chciał pieniędzy, to pyta się o to słowo. Kto go nie zna, nie jest od nas.”

KevIn się odezwał. „Czy mogę coś dodać? Dobre rodzinne hasło ma trzy cechy. Po pierwsze: nigdzie w internecie nie występuje w związku z waszym nazwiskiem. Czyli nie imię psa, nie miejsce urodzenia, nie Schalke.”

Uwe wyglądał na rozczarowanego. Najwyraźniej miał już „Schalke” na końcu języka.

„Po drugie: wszyscy potrafią je zapamiętać, także w stresie. Po trzecie: nie zapisuje się go i nigdy nie mówi się go pierwszym przez telefon. Pyta się o nie. To ten drugi musi je powiedzieć.”

„Rudi”, powiedział Tobi.

„Jest na jego obroży”, powiedział KevIn. „Razem ze słowem SECURITY. To ironiczne, ale nie tajne.”

Zapadła cisza. Rudi oddychał pod stołem z nadzieją.

„Żelki misie”, powiedziała w końcu Sabine.

Wszyscy na nią spojrzeli.

„Przez Moni”, powiedziała. „Zrazy z żelkami misiami. Nikt poza nami tego nie zrozumie. A kto odbierze telefon i usłyszy ‚żelki misie’, ten wie, że chodzi o coś poważnego i że to my.”

KevIn milczał pół sekundy. „To znakomite”, powiedział. „Jest nietypowe, jest krótkie i coś dla was znaczy. Moni byłaby dumna.”

„Moni w ogóle nie wie, że istniejemy”, powiedział Tobi.

„I właśnie dlatego to działa.”

Wujek Herbert, który jak w każdą niedzielę jadł z nimi, powtórzył to słowo kilka razy półgłosem, żeby je sobie wbić do głowy. „Żelki misie. Żelki misie.” Potem powiedział: „A jak zapomnę?”

„To zadzwonisz do mnie”, powiedziała Gisela, „a ja cię zapytam, kim jesteś.”

Telefon

Dziewięć dni później, we wtorek o godz. 14:12, Gisela była sama w domu. Sama oznaczało u Brettschneiderów: Gisela, Rudi, Horst w stacji ładującej i KevIn na kredensie. Sabine była w biurze, Uwe w miejskim przedsiębiorstwie energetycznym, Tobi w szkole. Termostat pokazywał 19 stopni. Jak zawsze.

Zadzwonił telefon stacjonarny. Na wyświetlaczu był numer komórkowy, którego Gisela nie znała. Mimo to odebrała, bo pochodziła z pokolenia, w którym odbierało się telefon, kiedy dzwonił. Włączyła głośnik, bo pochodziła z pokolenia, które już nie słyszało za dobrze.

„Brettschneider, słucham?”

„Babciu?” To był głos Tobiego. Drżał. „Babciu, to ja. Proszę, posłuchaj mnie, naprawdę narozrabiałem.”

Gisela usiadła na krześle w przedpokoju. „Tobi? Co się stało?”

„Ja… jechałem hulajnogą elektryczną Jannika i na przejściu dla pieszych była kobieta, i jej nie zauważyłem, i teraz leży w karetce, babciu, i jest tu policja.” Szloch. W tle zawyła syrena. „Mówią, że pójdę do aresztu, jeśli jeszcze dzisiaj nie zostanie wpłacona kaucja. Proszę, nie mów nic mamie i tacie. Proszę.”

„Chłopcze, na miłość boską.”

„Daję ci pana policjanta.”

Inny głos, męski, spokojny, bardzo urzędowy. „Dzień dobry, pani Brettschneider. Nadkomisarz Becker, policja w Herne. Pani wnuk nie odniósł obrażeń, ale sytuacja jest poważna. Poszkodowana jest ciężko ranna. Aby uniknąć tymczasowego aresztowania, konieczne jest zabezpieczenie w wysokości dwunastu tysięcy euro. Kolega mógłby odebrać od pani pieniądze w ciągu godziny. Czy ma pani w domu gotówkę albo kosztowności?”

Gisela pomyślała o puszce w szafie na ubrania. O puszce, w której od śmierci Heinza leżały pieniądze „na czarną godzinę” i broszka jej matki. Wstała.

Na kredensie pulsowało niebieskie światło. KevIn nic nie mówił. KevIn nauczył się w tym domu, że nie wtrąca się w rozmowy telefoniczne. Ale w jego danych było bardzo wiele relacji, które zaczynały się dokładnie tak.

„Giselo”, powiedział cicho. „Naciśnij, proszę, przycisk wyciszenia.”

Gisela go nacisnęła. Telefon miał przycisk wyciszenia, bo Heinz się przy tym upierał. Telefon bez przycisku wyciszenia, mówił Heinz, jest jak dom bez tylnych drzwi.

„Giselo”, powiedział KevIn. „Żelki misie.”

Gisela zatrzymała się w przedpokoju. Ręka już na drzwiach sypialni. Raz głęboko odetchnęła. Potem wróciła do telefonu i znowu nacisnęła przycisk wyciszenia.

„Panie komisarzu, proszę mi jeszcze raz dać chłopaka.”

„Pani Brettschneider, czas nagli.”

„Chłopaka.”

Coś trzasnęło. Potem znowu drżący głos. „Babciu?”

„Tobi. Jak brzmi to słowo?”

Pauza. Bardzo krótka. „Jakie słowo, babciu? Proszę, oni mnie zaraz zabiorą!”

„To słowo z niedzieli. Przy gołąbkach.”

„Babciu, nie wiem, o co ci chodzi, boję się!”

Gisela długo patrzyła na telefon. Ten głos był głosem Tobiego. Ten szloch był szlochem Tobiego. Tak płakał, kiedy w wieku sześciu lat spadł z roweru i rozbił sobie kolano. Ale Tobi w niedzielę zjadł trzy gołąbki i przy tym cztery razy powiedział „żelki misie”, bo uważał, że to śmieszne.

„To oddzwonię do ciebie”, powiedziała Gisela. „Na twoją komórkę.”

„Nie, babciu, nie da się, zabrali mi komórkę…”

Gisela się rozłączyła.

Rudi przyszedł i usiadł jej na stopie. Potem Gisela znowu podniosła słuchawkę i wybrała numer zapisany długopisem na karteczce obok telefonu: „Tobi komórka”. Palce jej drżały i dwa razy się pomyliła.

Zadzwoniło cztery razy.

„Babciu?”, szepnął Tobi. „Siedzę na fizyce. Pan Demir już się patrzy.”

„Jak brzmi to słowo?”

„Co?”

„To słowo!”

„Żelki misie”, szepnął Tobi. W tle ktoś się zaśmiał. „Babciu, co się dzieje?”

Gisela usiadła. „Nic”, powiedziała. „Teraz już nic. Uważaj na lekcji.”

Rozłączyła się. Potem zadzwoniła pod 110. Nie dlatego, że się bała, tylko dlatego, że uznała, że nadkomisarz Becker powinien poznać prawdziwego policjanta.

Wieczorem

Wieczorem cała rodzina siedziała przy kuchennym stole. Herbert też był. Herbert przychodził zawsze, kiedy działo się coś ekscytującego.

Tobi słyszał tę historię już trzy razy i z każdym razem robił się bledszy. „To był mój głos?”

„To był głos, który brzmiał jak twój”, powiedział KevIn. „Słyszałem go. Nie byłbym w stanie go odróżnić.”

„Przecież zwykle wszystko słyszysz.”

„Nowoczesne klony głosu są tak dobre, że nawet specjalne programy do sprawdzania często się mylą. Nie polegałbym na tym. Na mnie też nie.”

„Skąd oni mają mój głos?”

KevIn odczekał chwilę. „Tobi. Masz gdzieś w internecie filmiki, na których mówisz?”

Tobi spojrzał na swoje ręce. „Klipy z grania. I filmik z Susi, jak ćwiczyliśmy prezentację na geografię. I to coś, gdzie tłumaczę, jak odwrócić Horsta, kiedy utknie pod kanapą.”

„To ma 3000 wyświetleń”, powiedział Uwe z dumą.

„Ile to trwa łącznie?”

„Nie mam pojęcia. Godzinę?”

„To dużo więcej, niż potrzeba”, powiedział KevIn. „Na użyteczny klon głosu wystarcza dziś często kilka sekund¹. Z pół minuty wychodzi lepszy. Z godziny wychodzi bardzo dobry.”

Sabine odstawiła kubek. „Jak to w ogóle działa?”

„Pamięta pani, co opowiadałem pani o trenowaniu? Trenuje się model na bardzo wielu godzinach mowy bardzo wielu ludzi. Uczy się przy tym, jak w ogóle działają głosy: jak brzmi ‚a’, jak się oddycha, jak się podnosi głos, kiedy człowiek się boi. A potem daje mu się krótki kawałek konkretnego głosu. Model wyszukuje w nim cechy, które czynią ten głos wyjątkowym. Wysokość, barwę, to, jak Tobi połyka ‚r’…”

„Nie połykam ‚r’.”

„Na Herberta mówisz ‚Heabbat’.”

„To jest Zagłębie Ruhry. To nie jest połykanie.”

„W każdym razie”, ciągnął KevIn, „model potrafi potem wypowiedzieć tym głosem dowolny tekst. Także zdania, których nigdy nie powiedziałeś. Także z płaczem. Płacz często występuje w danych treningowych.”

Uwe podrapał się w głowę. „A ten policjant? To też był taki klon?”

„Prawdopodobnie prawdziwy człowiek”, powiedział KevIn. „Te gangi dzielą się pracą. Nowe jest tylko to, że ‚wnuczek’ nie jest już jakimś zachrypniętym facetem, który mówi ‚jestem przeziębiony’, tylko maszyną, która brzmi jak ty.”

Tobi spojrzał na babcię. „Babciu. Dałabyś im te pieniądze?”

Gisela milczała. Potem powiedziała szczerze: „Stałam już przy drzwiach sypialni.”

W kuchni zrobiło się bardzo cicho. Herbert odchrząknął i wyjrzał przez okno. Uwe położył matce rękę na ramieniu, czego normalnie nigdy nie robił.

„Jak ty płakałeś”, powiedziała w końcu Gisela do Tobiego, „kiedy w wieku sześciu lat spadłeś z roweru? Dokładnie tak płakało to coś. Dokładnie tak.” Pokręciła głową. „Ukradli ci głos, chłopcze. I moje serce przy okazji.”

Tobi wstał, obszedł stół i ją przytulił. Nie robił tego od lat, a w każdym razie nie przy publiczności.

„Tego”, powiedział cicho KevIn, „żaden klon głosu nie potrafi.”

Była policja

Następnego przedpołudnia rzeczywiście przyszła policja. Prawdziwa. Nadkomisarz pani Szymanski z wydziału prewencji, po pięćdziesiątce, z teczką pełną ulotek i miną, jakby tę historię słyszała już bardzo wiele razy.

„Zrobiła pani wszystko dobrze, pani Brettschneider”, powiedziała. „To rzadkie. Większość dzwoni do nas dopiero, kiedy pieniądze już zniknęły.”

„Miałam pomoc”, powiedziała Gisela i wskazała na kredens.

„Dzień dobry”, powiedział KevIn.

Pani Szymanski spojrzała na głośnik, jakby się zastanawiała, czy można mu dać ulotkę. Potem położyła ulotki na stole. „Powiem teraz pani to, co mówię wszystkim. Po pierwsze: policja nigdy nie dzwoni z numeru 110². Jeśli na wyświetlaczu stoi 110, to zawsze jest oszustwo. Sprawcy potrafią podrobić wyświetlany numer³.”

„To możliwe?”, zapytała Gisela.

„Niestety możliwe”, powiedział KevIn. „Numer na wyświetlaczu jest jak nadawca na kopercie. Każdy może go tam wpisać.”

„Po drugie”, powiedziała pani Szymanski. „Policja nigdy nie żąda pieniędzy, żeby kogoś wyciągnąć z aresztu, i nigdy nie odbiera gotówki ani biżuterii pod drzwiami. Nigdy. Po trzecie: proszę się rozłączyć. I samemu oddzwonić, na numer, który się zna. Nie przyciskiem oddzwaniania. Po czwarte: proszę porozmawiać z rodziną⁴. A to hasło…”

„Żelki misie”, powiedziała Gisela.

„Tego nie powinna mi pani była teraz mówić.”

Gisela się zaczerwieniła. KevInowi włączył się wentylator. „No to potrzebujemy nowego”, powiedział. „To wada dobrych historii. Chce się je opowiadać.”

Pani Szymanski się roześmiała, po raz pierwszy. „Zdecydowanie za mało rodzin ma takie słowo. A to przecież najprostsza rzecz pod słońcem.” Wstała. „I proszę powiedzieć wnukowi, żeby się zastanowił, ile jego głosu poniewiera się w internecie.”

Wieczorem ustalono nowe słowo. W tej książce nie zostanie zdradzone. KevIn się przy tym upierał.

Siggi klika

Dwa dni później zadzwonił do drzwi pan Kasimiro. Pan Kasimiro mieszkał obok, nawet w listopadzie nosił sandały i miał asystenta głosowego o imieniu Siggi, który kosztował 19,90 euro i wiedział mniej więcej tyle co tuzin jajek.

„Pani Brettschneider”, powiedział pan Kasimiro, podając Sabine telefon. „Mam tu maila z mojego banku. Zablokują mi konto, jeśli jeszcze dziś nie potwierdzę swoich danych. Siggi powiedział, że mam kliknąć w link.”

„Siggi dużo mówi”, powiedziała Sabine.

„Siggi raz zamówił też czterdzieści rolek papieru toaletowego, bo kazała mu karteczka na oknie”, powiedział Tobi z salonu.

„To było nieporozumienie”, powiedział z godnością pan Kasimiro. „A papier toaletowy się przecież nie psuje.”

Sabine przeczytała KevInowi maila, razem z nadawcą i linkiem.

„Nadawca nazywa się ‚Sparkasse Obsługa Klienta’. Ale adres za tym kończy się domeną, która nie ma nic wspólnego z pana kasą oszczędnościową. Zwrot to ‚Szanowny Kliencie’, a nie pana nazwisko. Jest termin dwudziestu czterech godzin i groźba. A link prowadzi na stronę, której nazwa brzmi podobnie jak pana bank, ale z jednym myślnikiem więcej.”

„Jeden myślnik”, powiedział pan Kasimiro. „To przecież nic.”

„W adresach internetowych jeden myślnik znaczy mniej więcej tyle, co w numerach domów różnica między 12 a 12a. Mieszka tam ktoś inny.”

„To się nazywa phishing”, powiedział Tobi, który tymczasem stanął w drzwiach. „Jak łowienie ryb. Na przynętę.”

Pan Kasimiro usiadł. Gisela postawiła przed nim kawę. Pił ją jak ktoś, kto właśnie omal nie wpadł do kanału.

„A gdybym kliknął?”

„To wpisałby pan na fałszywej stronie swoją nazwę użytkownika i hasło”, powiedział KevIn. „A oszuści mieliby jedno i drugie.”

„I wtedy pieniądze przepadają?”

„Niekoniecznie. Pana bank wymaga przy przelewach drugiego kroku, prawda? Potwierdzenia w aplikacji?”

„Tak, takie coś w telefonie. Zawsze muszę nacisnąć ‚Zatwierdź’. Wkurza.”

„To jest uwierzytelnianie dwuskładnikowe”, powiedział KevIn. „I wkurza dokładnie z właściwego powodu.”

Dwa zamki i kręgielnia

„Dwa składniki”, powiedziała Gisela. „Co to znaczy?”

„Giselo, jak się u was w klubie kręglarskim dostaje do kasy?”

„Kasa jest w szafie w lokalu klubowym. Klucz ma Brigitte. A lokal otwiera właściciel knajpy. Jak Brigitte przyjdzie sama, to nie wejdzie. A jak właściciel przyjdzie sam, to nie dobierze się do kasy.”

„Dokładnie tym jest uwierzytelnianie dwuskładnikowe”, powiedział KevIn. „Potrzebne są dwie różne rzeczy⁵. Coś, co się wie, na przykład hasło. I coś, co się ma, na przykład telefon. Albo coś, czym się jest, jak odcisk palca. Kto ukradnie tylko hasło, stoi pod drzwiami lokalu klubowego.”

KevIn mówił dalej. „Jest pewien haczyk. Niektórzy oszuści dzwonią teraz i mówią: ‚Tu pana bank, zaraz dostanie pan kod SMS-em, proszę mi go przeczytać.’ I wtedy mają oba składniki. Bo drugi dostali dobrowolnie.”

„Kodu nikomu się nie mówi”, powiedział Tobi. „Jest to nawet napisane w SMS-ie.”

„Jest napisane w SMS-ie”, potwierdził KevIn. „A i tak się go czyta na głos. Bo ludzie są uczynni. Oszuści żyją z tego, że ludzie są mili. To najsmutniejsze, co przeczytałem o oszustwach.”

Pan Kasimiro zajrzał do swojej kawy. „Ja raz przeczytałem Siggiemu kod. Żeby mógł coś zamówić.”

„Co zamówił?”

„Dwanaście breloczków do kluczy. W kształcie bananów.”

Nikt nic nie powiedział. Nie było też takiej potrzeby.

Klucz bez klucza

„Jest coś lepszego”, powiedział KevIn. „Nazywa się passkey⁶.”

„Pass-co?”, zapytała Gisela.

„Passkey. Klucz dostępu. Pamiętasz fizjoterapię? Te dwa klucze?”

Gisela kiwnęła głową. Po opinii dla Ayşe Kurt KevIn wytłumaczył jej, jak opinia została podpisana. Tajny klucz, którego nigdy się nie wydaje, i publiczny, który może zobaczyć każdy. Tajnym się podpisuje, publicznym każdy sprawdza podpis. Zrozumiała przede wszystkim to, że ma to coś wspólnego ze skrzynką na listy. To jej wystarczało.

„Passkey to właśnie to”, powiedział KevIn. „Kiedy zakłada pan na jakiejś stronie passkey, pana telefon tworzy parę kluczy. Klucz publiczny dostaje strona. Tajny zatrzymuje telefon, dobrze schowany, i nigdy go nie wydaje. Ani stronie, ani panu, ani mnie.”

„A jak się wtedy logować?”

„Strona wysyła telefonowi zadanie. Losową liczbę. Telefon podpisuje ją tajnym kluczem, ale dopiero wtedy, gdy przyłoży pan palec do telefonu albo wpisze swój PIN. Strona sprawdza podpis kluczem publicznym. Jeśli pasuje, jest pan w środku.”

„A hasło?”

„Już go nie ma. Nie ma niczego, co można by wpisać i zdradzić.”

Pan Kasimiro zmarszczył czoło. „A jak trafię na taką fałszywą stronę? Z tym myślnikiem?”

„To jest właśnie piękne”, powiedział KevIn i było słychać, że naprawdę uważa to za piękne. „Passkey jest związany z prawdziwym adresem strony⁷. Telefon zapamiętuje: ten klucz należy do pana banku, i to dokładnie do tego adresu. Jeśli przyjdzie strona z jednym myślnikiem więcej i zapyta o klucz, telefon powie: nie znam cię. Dla ciebie nie mam klucza. Inaczej po prostu nie potrafi.”

„Telefon jest mądrzejszy ode mnie”, powiedział pan Kasimiro.

„Telefon nie jest mądry. Jest uparty. W sprawach bezpieczeństwa to czasem lepsze.”

„A jak zgubię telefon?”, zapytała Sabine.

„Wtedy potrzebna jest droga zapasowa. Passkeye można rozłożyć na kilka własnych urządzeń, a wiele stron ma kod odzyskiwania. Drukuje się go i kładzie…”

„…nie pod klawiaturą”, powiedziała Gisela. „Wiem. Nauczyłam się.”

„To gdzie?”, zapytał KevIn.

„Do puszki w szafie na ubrania. Przy broszce.”

„Do tej puszki”, powiedział ostrożnie KevIn, „o której oszuści przez telefon chcieli się właśnie dowiedzieć, czy istnieje?”

Gisela otworzyła usta. Zamknęła je z powrotem. „Poszukam czegoś innego.”

Herbert konfiguruje

W sobotę Sabine skonfigurowała passkeye dla Giseli i, po dłuższych negocjacjach, także dla Herberta.

„Teraz przyłóż kciuk”, powiedziała Sabine.

Herbert przyłożył kciuk.

Telefon zawibrował. „Passkey zapisany.”

Herbert spojrzał na wyświetlacz. „I co teraz? Gdzie jest hasło?”

„Już nie ma żadnego.”

„To jak mam je sobie zapamiętać?”

„Wcale.”

Herbert się nad tym zastanowił. Widać było, jak w nim pracuje.

„To się nie przyjmie”, powiedział w końcu.

„Herbert”, powiedziała Gisela. „Mówiłeś, że internet się nie przyjmie.”

„No bo się nie przyjął. Nie u mnie.” Spojrzał na telefon. „Do tej pory.”

Potem powiedział coś dziwnego. „Miałem kiedyś coś takiego z hasłem. Z internetowymi pieniędzmi. Założył mi to Jürgen z ‚Glück auf’. W 2013. Już nawet nie wiem, gdzie to jest.”

„Internetowe pieniądze?”, zapytał Tobi.

„Takie cyfrowe coś. Bit-coś-tam. Dwieście euro w to włożyłem. Na pewno oszustwo.”

KevIn nic nie powiedział. Ale gdzieś między Dublinem a Frankfurtem jakiś wentylator kręcił się dużo szybciej niż zwykle.

Wieczorem, bardzo późno

Tuż przed północą, kiedy wszyscy spali, Gisela jeszcze raz wyszła do przedpokoju. Podniosła słuchawkę i wybrała numer komórki Tobiego. Mieszkał dwa pokoje dalej.

Zadzwoniło. Zaspane „Hm?”.

„Jak brzmi to słowo?”

Długa pauza. Potem, ciężkim językiem, nowe słowo.

„Dobrze”, powiedziała Gisela z zadowoleniem. „Dobranoc, mój chłopcze.”

„Babciu”, powiedział Tobi, „leżę w pokoju obok. Mogłaś po prostu zapukać.”

„Chciałam się tylko upewnić”, powiedziała Gisela, „że to ty.”

Rozłączyła się. Na kredensie pulsowało niebieskie światło.

„Dobranoc, KevIn.”

„Dobranoc, Giselo. Czy mogę cię o coś zapytać? Skąd właściwie wiesz, że to ja?”

Gisela przystanęła. Popatrzyła na głośnik, długo, tak jak się patrzy na kogoś, o kim nigdy wcześniej się tak nie myślało.

„Jesteś jedyny”, powiedziała potem, „który tyle gada, a mimo to nigdy nie chce pieniędzy.”